जातो माघारी पंढरीराया..

वारी

आषाढी एकादशीची पहाट झाली की पंढरपूर एका वेगळ्याच गजरात जागं होतं. लाखो पाय, लाखो टाळ, लाखो कंठातून एकच सूर. चंद्रभागेचं पाणी थंड असतं, पण त्या पाण्यात भिजलेली माणसं आतून उकळत असतात. दर्शन झालं की सगळा शीण निघून जातो. विठ्ठलाच्या सावळ्या मूर्तीवर नजर स्थिरावली की वाटतं, आयुष्यभराची कमाई इथेच आहे.

आणि मग एका सकाळी अचानक घंटा वाजते. ती आनंदाची नसते. ती निरोपाची असते.

कालपर्यंत जिथे ‘ज्ञानोबा तुकाराम’ चा गजर आकाश भेदत होता, तिथे आज एक वेगळीच शांतता येते. ही शांतता माणसांची कमी झाल्यामुळे नाही. ही शांतता मनातली आहे.

वारी संपली म्हणजे नेमकं काय होतं? देह घराकडे वळतो. पण मन? मन अजूनही गाभाऱ्यातच उभं असतं. विठ्ठलाचा तो कटेवरचा हात, कपाळावरची गंधाची रेघ, पायातली तोडे यांची जखीण आतल्या आत कुठेतरी कोरली जाते. आणि मग पाय आपोआप जड होतात.

पंढरीच्या वेशीवर थांबलेला वारकरी शेवटचं मागे वळून पाहतो. डोळ्यात पाणी नसतं असं नाही, पण ते ढाळता येत नाही. कारण शेजारी चालणारा दुसरा वारकरीही त्याच अवस्थेत असतो. मग दोघेही फक्त एकमेकांचे खांदे थोपटतात. शब्दांची गरज लागत नाही.

हीच ती खरी वारीची परीक्षा असते. येईपर्यंतचा रस्ता भक्तीचा होता. परत जातानाचा रस्ता विरहाचा असतो.

सोशल मीडियावर कधी कधी एक व्हिडिओ फिरतो. एक आजी एसटीच्या खिडकीतून बाहेर डोकावून हात जोडते. तिचे ओठ हलतात, पण आवाज येत नाही. कॅमेरा जवळ जातो तेव्हा दिसतं, गालावरून एक थेंब ओघळतोय.

ते पाणी फक्त पाणी नसतं. त्याला तीन पदर असतात.

पहिला पदर कृतज्ञतेचा. “मला तुझ्यापर्यंत आणलंस, दर्शन दिलंस, जीवंत ठेवलंस” याची जाणीव.
दुसरा पदर विरहाचा. “आता परत कधी?” हा प्रश्न.
तिसरा पदर आसेचा. “पुढच्या आषाढीला पुन्हा बोलावशील ना?” ही साद.

कोणताही कवी या तीन पदरांना एका ओळीत बांधू शकणार नाही. कारण ते अश्रू शाईने लिहिले जात नाहीत, ते पायांनी चालून कमावले जातात.

वारीच्या एकवीस दिवसात समाज वेगळा दिसतो. इथे कलेक्टरच्या शेजारी शेतकरी चालतो. डॉक्टरच्या शेजारी हमाल. हात सोन्याची बांगडी असणारी ताई आणि हातात फाटक्या बांगड्या असणारी मावशी एकाच पंगतीत बसून वरण-भाकरी खात. कोण कुणाला विचारत नाही, तू कोण आहेस.

हेच स्वातंत्र्य वारी देते. देहाच्या पलीकडचं स्वातंत्र्य. जातीचं, पैशाचं, पदाचं ओझं वेशीवर टांगून आत यायचं आणि फक्त ‘माऊली’ म्हणायचं.

परतीच्या दिवशी ते विश्व हळूहळू विसर्जित होऊ लागतं. राहुट्या गुंडाळल्या जातात. टाळ मृदंग गाठोड्यात जातात. एसटी स्टँडवर पुन्हा एकदा आपण ‘तुम्ही कुठले’ विचारायला लागतो. शंभर वर्षांचा आजोबा काठी टेकवत म्हणतो, “पुढच्या वर्षी भेटू बा”. आणि दोघांनाही माहित असतं, हे वाक्य म्हणजे आश्वासनापेक्षा प्रार्थना आहे.

मग गळा दाटून येतो. कारण आपण फक्त पंढरपूर सोडत नाही, आपण पंधरा दिवस जगलेलं एक स्वर्ग सोडतो.

वारीला येताना पायात फोड होते तरी गाणं सुटायचं. “विटेवरी उभा”. परत जाताना पायात चप्पल असते तरी पाऊल उचलत नाही.

कारण काय? कारण आता समोर घर आहे. शेत आहे. पेरणी आहे. हप्ते आहेत. आजारी आई आहे. या सगळ्याला तोंड द्यायचं आहे. आणि मनात एक भीती असते, की या व्यापात तो जो विठ्ठल आत साठवला आहे, तो कुठे विरून जाईल का?

म्हणून वारकरी स्वतःशीच बोलतो. “तो माझ्याआधी घरी पोहोचला असेल. माझ्या दारातल्या तुळशीला पाणी घालत असेल.” ही समजूत म्हणजे जगण्याचा आधार असते.

रस्त्याने दिंडी चालते तेव्हा टाळ वाजतो, पण त्यात आधीच्यासारखा ठेका नसतो. त्यात एक हळवारपणा असतो. एखादा रडू लागला की दुसरा त्याला सावरत नाही. उलट त्याच्या जवळ जाऊन तोही ‘माऊली’ म्हणत हमसून रडतो. कारण इथे अश्रू कमजोरी नाहीत. ते भक्तीचं प्रमाणपत्र आहेत.

सगळ्यात जिवंत दृश्य कुठलं असेल तर माऊली आणि तुकोबांची पालखी जेव्हा पंढरपूर सोडते तेव्हाचं.

वाटेतलं गाव थांबतं. “जाऊ नका माऊली” च्या आरोळ्या येतात. आणि काही तरुण वारकरी अचानक रस्त्याच्या मधोमध मातीत लोळण घेतात. अंगावर चिखल. डोक्यावर तुळशी वृंदावन. डोळ्यातून पाणी.

हे नाटक नाही. हे समर्पण आहे. देहाने जातोय, पण आत्मा इथेच ठेवतोय असं सांगण्याची ही भाषा आहे. पाषाणालाही पाझर फुटावा असं हे चित्र असतं. कारण माणूस जेव्हा सगळे शब्द संपल्यावर मातीला कवटाळतो, तेव्हा समजावं की त्याचा देव खूप जवळ होता.

‘जातो माघारी पंढरीराया’ असं म्हणत वारकरी गावात परततो तेव्हा तोच नसतो.

वारी त्याला आतून घासून गुळगुळीत करते. पंधरा दिवस उपास, पायपीट, ऊन, पाऊस, इतरांसाठी जागा सोडणं, शेवटचं घास वाटून खाणं, यातून एक नवा माणूस तयार होतो.

त्याच्या पाठीवर आता प्रपंचाचं ओझं असतं, पण मनावर विठ्ठलाचं बळही असतं. शेतात राबताना त्याला आठवतं, “विठ्ठल राऊळात उभा आहे, माझ्याकडे बघतोय”. लेकरा-बाळांना रागवताना त्याच्या तोंडातून शिवी निघण्याआधी ‘माऊली’ हा शब्द येतो.

डोळ्यातलं पाणी घरी पोहोचेपर्यंत सुकतं. पण आत साठवलेली ऊब वर्षभर पुरते. हीच ऊब त्याला पुन्हा पुढच्या आषाढात रस्त्यावर आणते. पहिला पाऊस पडला आणि मातीचा सुगंध आला की त्याचे पाय आपोआप पंढरीच्या दिशेने वळतात. जणू आतला विठ्ठलच त्याला हाक मारतो.

वारी संपली की पंढरपूर रिकामं होतं. मंदिरात गर्दी कमी होते. चंद्रभागेच्या काठावर वाळू दिसू लागते. कालपर्यंत जी जागा टाळांच्या नादाने दुमदुमत होती, तिथे आता फक्त वाऱ्याचा आवाज.

पण पांडुरंगाचा गाभारा रिकामा होत नाही. तो भरलेला असतो. लाखो वारकऱ्यांच्या निश्वासांनी, त्यांनी तिथे सोडून गेलेल्या प्रार्थनांनी, त्यांच्या कृतज्ञतेने.

आणि म्हणूनच पुढच्या वर्षी पुन्हा जेव्हा पहिला वारकरी वेशीत पाऊल टाकतो, तेव्हा विठ्ठल म्हणतो, “आलास का बाळा”. कारण देवासाठी भक्त कधीच परका नसतो. तो फक्त काही काळासाठी घरी गेलेला असतो.

परतीच्या प्रवासात प्रत्येक वारकऱ्याच्या मनात नामदेव महाराजांची ओळ घुमत असते:
“असो नसो भाव आम्हा तुजवरी, पंढरीची वारी नित्य असो.”

भाव आहे की नाही माहीत नाही. कधी कधी संसाराच्या रगाड्यात रागही येतो. कधी कंटाळाही येतो. पण तरीही वारी नित्य असावी. कारण ही वारी म्हणजे रिचार्ज आहे. आत्म्याचा.

वेशीच्या बाहेर पडताना वारकरी एकच मागतो. “देवा, शरीर प्रपंचाकडे चाललंय. पण माझा जीव तुझ्या चरणाशीच ठेवतो. पुढच्या आषाढीला लवकर बोलाव. या विरहाचा फेरा लवकर संपव.”

आणि मग एसटी सुरू होते. खिडकीतून शेवटचा कळस दिसेनासा होतो. हात आपोआप जोडले जातात. तोंडून शब्द येत नाही. फक्त एक आर्त साद येते.

*जातो बा विठ्ठला माघारी…*

पण जात नाही. तो आत घेऊन जातो. आणि तो आतला विठ्ठल त्याला पुढच्या वर्षीपर्यंत जगवतो.

वारी म्हणजे चार दिवसांचा सोहळा नाही. ती एक जीवनशाळा आहे. यायला शिकवते, जायला शिकवते, आणि सगळ्यात महत्वाचं, परत यायची आशा द्यायला शिकवते.

म्हणूनच ‘जातो माघारी’ हे वाक्य दुःखाचं नाही. ते वचन आहे. “मी परत येईन” याचं वचन.
आणि जोपर्यंत हे वचन जिवंत आहे, तोपर्यंत पंढरी कधीच ओस पडणार नाही.
*प्रा. दिलीप आनंदराव जाधव,सांगली.*
*बळवंत काॅलेज, विटा.*