गोविंदा रे गोपाळा..

श्रावण संपत आला की आभाळाची करडी छाया थोडी विरळ होते. पावसाच्या सरींमधून ऊन डोकावू लागते. शेतात हिरवं नाचू लागतं आणि अंगणात तुळशीजवळ दिवा लागतो, तेव्हाच कुठेतरी दूरवर बासरीचे सूर ऐकू येतात. तो सूर ओळखीचा असतो. तो सूर आहे कृष्णाचा.

राम, कृष्ण, विष्णू आणि शंकर ही आपली आराध्य दैवते. पण कृष्णाचे स्थान जरा वेगळेच. राम हा मर्यादा पुरुषोत्तम, शिस्तीचा, नियमांचा. कृष्ण मात्र… कृष्ण हा सखा आहे, मित्र आहे, बाळ आहे, प्रियकर आहे. तो गोकुळात लोणी चोरणारा खट्याळ कान्हा आहे आणि कुरुक्षेत्रावर गीता सांगणारा योगेश्वरही तोच आहे. म्हणूनच तो सर्वांचा लाडका.

श्रावण वद्य अष्टमी. मध्यरात्र. रोहिणी नक्षत्र आकाशात मंद हसत असतं. आणि मथुरेच्या त्या अंधाऱ्या, ओलसर कारागृहात एका बाळाचा पहिला टाहो फुटतो. त्या टाहोने केवळ देवकी-वसुदेवाचे डोळे पाणावत नाहीत, तर अख्ख्या पृथ्वीने सुटकेचा निश्वास टाकला. तो दिवस म्हणजे गोकुळाष्टमी. धर्माच्या रक्षणासाठी विष्णूने घेतलेला आठवा अवतार.

गोष्ट तशी सर्वज्ञात. मथुरेचा राजा कंस. अहंकाराने मत्त झालेला. बहिण देवकीच्या पोटी जन्मणारे आठवे अपत्य आपला काळ ठरणार आहे, ही आकाशवाणी ऐकल्यापासून तो वेडापिसा झाला होता. त्याने देवकी-वसुदेवांना कारागृहात डांबले. एकामागून एक सात बाळं त्याने निर्दयपणे मारली.

आणि मग ती रात्र आली. अष्टमीची रात्र. मुसळधार पाऊस कोसळत होता. वसुदेवाच्या हातात नवजात कृष्ण होता. आश्चर्य घडले. कारागृहाची कुलुपे गळून पडली. पहारेकरी गाढ झोपेत गेले. वसुदेवाने त्या इवल्याशा जिवाला टोपलीत घेतले आणि यमुनेच्या काठाकडे धाव घेतली.

यमुना दुथडी भरून वाहत होती. शेषनागाने आपल्या फण्यांचे छत्र त्या बाळावर धरले. पावसाच्या प्रत्येक थेंबातून जणू अभिषेक होत होता. वसुदेवाने यमुना ओलांडली आणि गोकुळात पोहोचला. तिथे नंदबाबा आणि यशोदेच्या घरी नुकतीच एका कन्येचा जन्म झाला होता. कृष्णाला तिथे ठेवून त्या कन्येला घेऊन वसुदेव परत मथुरेला आला.

त्या रात्री गोकुळात यशोदेच्या कुशीत जो आला, तो केवळ तिचा मुलगा नव्हता, तो अख्ख्या गोकुळाचा झाला. नंदाघरी आनंद भयो!
कृष्णाचे बालपण म्हणजे एक जादूच. यशोदेच्या अंगणात रांगणारा कृष्ण. चिखलात लोळणारा, गायींच्या मागे धावणारा. पण त्याची नजर चुलीवरच्या लोण्याच्या मडक्यावर. सवंगड्यांना गोळा करायचे, हळूच मडके फोडायचे आणि सगळ्यांना वाटून खायचे. यशोदा काठी घेऊन मागे धावे, तर तो आपले ते निरागस डोळे करून असा उभा राहे की राग कुठल्या कुठे पळून जाई.

कधी तो कालिया नागाच्या फण्यावर नाचणारा, कधी गोवर्धन पर्वत करंगळीवर उचलून गोकुळाचे रक्षण करणारा. तो लहान होता, पण त्याच्या लीला लहान नव्हत्या.

आणि मग यमुनेचा काठ. पौर्णिमेची रात्र. चंद्राचे चांदणे यमुनेच्या पाण्यावर सांडले. तिथे त्याची बासरी वाजे. त्या बासरीच्या सुराने गोपिकाच काय, पण गायी, पक्षी, झाडे, वारे सगळेच मंत्रमुग्ध होत. ती रासलीला म्हणजे केवळ नृत्य नव्हते, तो जीव आणि शिव यांच्या मिलनाचा सोहळा होता.

कृष्ण मोठा झाला. त्याने कंसाचा वध केला. आई-बाबांना मुक्त केले. मथुरेला पुन्हा वैभव प्राप्त करून दिले. पण त्याचे खरे कार्य अजून बाकी होते.

महाभारताचे युद्ध उभे राहिले. भाऊ भावाच्या समोर. अर्जुनाच्या हातातला गांडीव गळून पडला. त्याच्या डोळ्यातून अश्रू वाहू लागले. “मी माझ्याच लोकांना कसा मारू, माधवा?” तेव्हा ज्या रणांगणावर शंख फुंकले जाणार होते, तिथे कृष्णाने बासरीऐवजी ज्ञानाचे सूर छेडले.

त्याने गीता सांगितली. जीवनाचे सार सांगितले.

“कर्मण्येवाधिकारस्ते मा फलेषु कदाचन।” – अर्जुना, तुझे काम फक्त कर्म करणे आहे, फळाची चिंता करू नकोस.

आज आपण सगळेच अर्जुन झालो आहोत. नोकरी, पैसा, नाती, भविष्य यांच्या कुरुक्षेत्रात उभे आहोत. आणि गोंधळलो आहोत. तेव्हा कान्हाच्या त्या गीतेची गरज आज सर्वात जास्त आहे. ती गीता आपल्याला सांगते – घाबरू नकोस, तुझे कर्तव्य कर, बाकी सगळे मी पाहून घेईन.

म्हणूनच या कृष्णासाठी हा सण आपण इतक्या प्रेमाने साजरा करतो.

उत्तर भारतात, विशेषतः मथुरा-वृंदावनात तर या दिवशी दिवाळीच असते. महिनाभर आधीपासून तयारी सुरू होते. मंदिरे फुलांनी, दिव्यांनी सजतात. लोक दिवसभर उपवास करतात. कोणी पाणीही पीत नाही. आणि मध्यरात्री बारा वाजता… टाळ, मृदंग, शंखनादात बाळकृष्णाचा जन्म होतो. “हाथी घोडा पालकी, जय कन्हैया लाल की” चा गजर आसमंतात घुमतो. कृष्णाला सोन्याच्या पाळण्यात घालतात. त्याला लोणी-साखरेचा नैवेद्य दाखवतात.

आणि महाराष्ट्र? महाराष्ट्राची जन्माष्टमी म्हणजे दहीहंडी!

तुमच्या त्या जुन्या कात्रणात वर्णन केल्याप्रमाणे, हा खेळ केवळ खेळ नाही. दहीहंडी म्हणजे मातीचे मडके. त्यात दही, दूध, लोणी, पोहे, लाह्या यांचा काला केला जातो. ही हंडी २०-२५ फूट, कधी तर ४० फूट उंच बांधतात.

मग गल्ली-गल्लीतून गोविंदा पथके निघतात. एकाच रंगाचे टी-शर्ट घातलेली तरुण मुले. खांद्याला खांदा लावून ते मानवी मनोरे रचतात. खालचा थर हा सर्वात मजबूत, ज्याने आयुष्याचे ओझे पेलले आहे असे अनुभवी. त्यावर तरुण, त्यावर किशोर आणि सर्वात वरती… एक इवला-इवला बाळगोविंदा!

ढोल-ताशांच्या गजरात, “गोविंदा रे गोपाळा” म्हणत तो थर थर कापत वर जातो. सगळ्यांचा श्वास रोखलेला असतो. आणि क्षणात तो हंडी फोडतो! दही-दुधाचा अभिषेक खाली उभ्या असलेल्या गोविंदांवर होतो. तो प्रसाद असतो, तो आशीर्वाद असतो. हजारो रुपयांची बक्षिसे असतात, पण खरी बक्षिसे असते ती एकजूट. मुंबईची, ठाण्याची, पुण्याची दहीहंडी आता जगाला हेवा वाटावा अशी झाली आहे. हा सण आपल्याला शिकवतो – एकट्याने हंडी फुटत नाही, त्यासाठी सगळ्यांनी एकत्र यावे लागते.

आजच्या या धावपळीच्या जगात कृष्णाची गरज संपली का? नाही, उलट वाढली आहे.

आजही अनेक कंस आहेत – भ्रष्टाचाराच्या रूपात, द्वेषाच्या रूपात, स्त्रियांवरील अत्याचाराच्या रूपात. त्यांना मारण्यासाठी कृष्णासारखे धैर्य हवे आहे.

आजही अनेक सुदामे आहेत – ज्यांना आपल्या मित्राची गरज आहे. त्यांच्यासाठी कृष्णासारखी मैत्री हवी आहे.

आज पर्यावरणाचा ऱ्हास होत आहे. गोवर्धन पर्वताची गोष्ट आपल्याला निसर्गाला जपायला सांगते.

आणि सगळ्यात महत्त्वाचे – आज आपण आनंद विसरलो आहोत. आपल्याकडे सगळे आहे, पण मनात शांतता नाही. अशा वेळी बासरी वाजवणारा, डोक्यावर मोरपीस लावणारा, ओठांवर कायम हसू ठेवणारा कृष्ण आपल्याला सांगतो – “जीवन हे ओझे नाही, तो उत्सव आहे. तो साजरा कर!”

म्हणून या जन्माष्टमीला केवळ पाळणा हलवून थांबू नका. आपल्या आतल्या कृष्णाला जागे करा. एका तरी व्यक्तीला मदत करण्याचा, खोट्याच्या विरोधात उभे राहण्याचा, आणि सगळ्यात महत्त्वाचे – कसल्याही परिस्थितीत आपले हसू न हरवण्याचा संकल्प करा.

कारण कृष्ण हा इतिहास नाही, कृष्ण ही एक भावना आहे, जी आपल्याला कायम सांगते – “मी आहे!”
तुम्हाला आणि तुमच्या परिवाराला श्रीकृष्ण जन्माष्टमीच्या अत्यंत ललित आणि गोड शुभेच्छा!
*प्रा.दिलीप आनंदराव जाधव सांगली