अंतर्मनाची स्वच्छता: पर्युषण पर्व

कपडे मळले की आपण धुतो, पण मन मळले की काय करतो? याच अंतर्मनाची स्वच्छता करायला शिकवणारे, अंहकाराचा बर्फ विरघळवणारे आणि क्षमेचा सुवास पसरवणारे पर्व म्हणजे पर्युषण पर्व.”
आयुष्य जगताना नकळत अनेक जण आपल्या पावलांवर पावले ठेवून चालतात, तर काही जणांचे पाय आपल्याच वाटेत अडखळतात. अशा वेळी मनात साचलेली चीड, राग आणि जुन्या दुराव्याची गाठ सोडवणे म्हणजे माणूस असण्याचा खरा कस. आजच्या या धकाधकीच्या आणि स्वार्थी होत चाललेल्या जगात, माणसाने कितीही भौतिक प्रगती केली तरी त्याचे मन मात्र अस्वस्थ आणि अशांतच राहिले आहे. अशा वेळी अंतःकरणाला शीतलता देणारा आणि मनाच्या कुंपणावर प्रेमाचा मळा फुलवणारा एकच ऋतू असतो, तो म्हणजे आत्मशुद्धीचा काळ पर्युषण पर्व.
पर्युषण म्हणजे केवळ उपवास किंवा धार्मिक विधी नव्हे, तर तो स्वतःच्याच अंतरंगात डोकावून पाहण्याचा आरसा आहे. आपण वर्षभर जगलो ते जगासाठी, पण या आठ-दहा दिवसांत जगायचे असते फक्त स्वतःसाठी. आपल्यातल्या अहंकाररूपी गर्दीपासून दूर जाऊन, आत्म्याशी संवाद साधण्याची ही एक सुवर्णसंधी असते. ज्याप्रमाणे घर स्वच्छ करताना आपण कोपऱ्याकोपऱ्यातील कचकडा बाहेर काढतो, अगदी तसेच मनाच्या कोपऱ्यात वर्षभर साचलेली कटूता, राग आणि द्वेष बाहेर फेकण्याचे काम हे पर्व करते. ८ सप्टेंबर ते १५ सप्टेंबर हा पूर्ण आठवडा पर्युषण पर्व उत्सव साजरा केला जाणार आहे.
या पर्वाचे सर्वात मोठे आणि सुंदर मर्म लपलेले असते ते त्याच्या शेवटच्या दिवशी—ज्याला आपण ‘क्षमावाणी’ किंवा ‘संवत्सरी’ म्हणतो. ‘मिच्छामि दुक्खडम’ हे दोन शब्द केवळ उच्चारण्याचे नाहीत, तर तो एक भावनिक सेतू आहे. “माझ्याकडून मनाने, वचनाने किंवा कृतीने आपले मन कधी दुखावले गेले असेल, तर मला माफ करा,” हे सांगणे म्हणजे स्वतःचा अहंकार गुडघ्यावर टेकवणे होय. विचार करा, आजच्या जगात जिथे लोक ‘जशास तसे’च्या मुद्यावर भांडतात, तिथे समोरच्याची कोणतीही चूक नसताना किंवा चूक असली तरीही स्वतःहून हात जोडून ‘मी क्षमार्थी आहे’ म्हणणे ही साधी गोष्ट नाही. यासाठी प्रचंड मनाचा मोठेपणा लागतो.
याचे उत्तम उदाहरण म्हणजे आजच्या चालू घडामोडींमधले वास्तव पाहता येते. आज सोशल मीडिया आणि डिजिटल युगात ट्रॅव्हल करताना, सिग्नलवर थांबताना किंवा रोजच्या धडपडीत कुणाशीही क्षुल्लक कारणावरून हुज्जत घालणे, सोशल मीडियावर एखाद्याच्या पोस्टवर वादग्रस्त किंवा कोट्सवरून टोकाची टीका करणे आणि त्यातून डिजिटल द्वेष किंवा ‘ट्रोलिंग’ची नवी संस्कृती निर्माण होणे हे रोजचे झाले आहे. अशा या अस्वस्थ वातावरणात, जिथे एक लाईक किंवा कमेंटवरून वर्षांचे संबंध तुटतात, तिथे पर्युषण पर्व आपल्याला डिजिटल स्क्रीनवरून लक्ष काढून प्रत्यक्ष संवादाकडे आणि आत्मपरीक्षणाकडे वळवते.
किंवा दुसरे उदाहरण पाहिल्यास, आजच्या वेगवान कॉर्पोरेट विश्वात किंवा स्टार्टअप्सच्या जगात प्रचंड स्पर्धा आणि टार्गेटच्या ताणामुळे सहकाऱ्यांमध्ये किंवा बॉस-कर्मचाऱ्यांमध्ये व्यावसायिक दुरावे निर्माण होतात, इगो क्लॅश होतो. अशा वेळी पर्युषणाच्या निमित्ताने जेव्हा कोणी सहकाऱ्याशी असलेला जुना वाद किंवा कटुता विसरून फोनवर किंवा समोरासमोर “मागील प्रोजेक्टवरून आपल्यात जे मतभेद झाले, त्याबद्दल क्षमस्व” असे म्हणतो, तेव्हा तो केवळ एक औपचारिकता राहत नाही, तर तो एका नव्या विश्वासाचा पाया ठरतो.
क्षमा मागणे आणि देणे या प्रक्रियेत एक जादू असते. जेव्हा आपण कोणाला मनापासून माफ करतो, तेव्हा समोरच्याच्या आयुष्यातून नाही तर स्वतःच्या छातीवरचा एक मोठा भार उतरतो. कारण राग आणि द्वेष ही अशी आग आहे, जी जाळते समोरच्याला नाही तर आधी स्वतःच्याच मनाला. क्षमेचा सुवास जेव्हा आयुष्यात दरवळू लागतो, तेव्हा आपोआपच दुरावलेली नाती जोडली जातात, तुटलेले धागे पुन्हा एकत्र येतात आणि मन हलकेफुलके होऊन पाखरासारखे मुक्त होते.
आज समाज आणि कुटुंबांमध्ये दुराव्याची भिंत मोठी होत चालली आहे. इगो आणि प्रतिष्ठेच्या लढाईत प्रेमाची माणसे दुरावत आहेत. अशा या अस्वस्थ काळात भगवान महावीरांनी सांगितलेला ‘अहिंसे परमो धर्मः’ आणि क्षमेचा संदेश केवळ पुस्तकी उरलेला नाही, तर तो जगण्याची गुरुकिल्ली बनला आहे.
चला, या पर्वानिमित्त आपल्याही मनाचे कवाडे उघडूया. जुने सगळे हिशोब, जुने वाद आणि जुन्या गाठी विसरून एका नव्या उमेदीने जगूया. कारण ज्याच्या मनात क्षमेचा सुवास दरवळतो, त्याचे जीवन खऱ्या अर्थाने फुलासारखे सुगंधित झाल्याशिवाय राहत नाही.
‘मिच्छामि दुक्खडम’!
डॉ. रिता मदनलाल शेटीया
लेखिका रिता इंडिया फाउंडेशनच्या संस्थापिका आहेत.