गुरुजी… स्वप्नांना पंख देणारे नाव

शाळेच्या पहिल्या तासाची घंटा वाजते. ओसरीवरची धूळ अजून झाडलीही नसते. वर्गाच्या कोपऱ्यात बसलेल्या काही मुलांचे गणवेश थोडे जुने असतात, पायातल्या चपला झिजलेल्या. पण त्यांच्या डोळ्यांत मात्र एक आग असते. ती आग म्हणजे स्वप्न.

काहींच्या डोळ्यात डॉक्टर होण्याचं स्वप्न. काहींच्या डोळ्यात शिक्षक होऊन दुसऱ्यांना शिकवण्याचं स्वप्न. कुणाला पोलीस व्हायचं असतं, कुणाला आकाशात विमान उडवायचं असतं. आणि या सगळ्या स्वप्नांच्या मधोमध उभा असतो एक माणूस. हातात खडू, तोंडावर मातीचा आणि कष्टाचा वास, आणि मनात मात्र शंभर मुलांची स्वप्नं जपणारा. तो म्हणजे शाळेचा गुरुजी.

शाळेचा वर्ग म्हणजे राजवाडा नसतो. इथे एसी नसतो, स्मार्ट बोर्ड नसतो, कधी कधी लाईटही जाते. घरी परतल्यावर अभ्यासाला मदत करणारी बहीण नसते, महागडी गाईड नसते, रात्री आठ नंतरची ट्युशन नसते.

वडील सकाळी पाच वाजता मजुरीला जातात. आई शेतात किंवा दुसऱ्यांच्या घरात कामाला. घरी आल्यावर भाकरी आणि चिंतेची भाकर दोन्ही भाजाव्या लागतात. अशा घरातून आलेलं मूल सकाळी पुस्तक आणि पोटात भूक दोन्ही घेऊन शाळेत येतं.

इथे गुरुजींचं काम फक्त “पाठ ३ वाचा” एवढं सोपं राहत नाही.
एखादा मुलगा तीन दिवस शाळेत का आला नाही हे शोधायला त्याला त्या मुलाच्या झोपडीपर्यंत जावं लागतं.
एखादी मुलगी वर्गात गप्प का आहे हे समजून घ्यायला तिच्या डोळ्यात डोकावं लागतं.
गृहपाठ झाला नाही तर शिक्षा देण्याऐवजी “घरी दिवा नव्हता का बाळा?” असं विचारावं लागतं.

खाजगी शाळेत शिक्षण ही सेवा आहे. सरकारी शाळेत शिक्षण ही साधना आहे. आणि ती साधना करणारा गुरुजी केवळ शिक्षक नसतो. तो माळी असतो. दगडातल्या बिया शोधून त्यांना पाणी घालणारा माळी.

मला आजही आठवतं. पाचवीतला एक मुलगा. नाव राजू. गणितात कायम शून्य. वर्गात मागे बसायचा. विचारलं की मान खाली. एक दिवस मी त्याची वही चाळली. अर्धे पान कोरे, अर्ध्यावर शाईचे डाग. राग आला. पण मग लक्षात आलं, त्याच्या घरी रात्री कंदीलाच्या उजेडात अभ्यास करायला जागाच नव्हती.

दुसऱ्या दिवशी मी त्याला जवळ बोलावलं. पाठीवर हात ठेवला आणि म्हणालो, “राजू, तुला गणित जमत नाही असं नाही. तुला वेळ मिळत नाही. चल, आज आपण सुट्टीत अर्धा तास जास्त बसूया.”

त्या दिवशी त्याच्या चेहऱ्यावरचं आश्चर्य मी कधीच विसरू शकत नाही. जणू कुणीतरी त्याला पहिल्यांदा सांगितलं होतं “तू करू शकतोस”.

पुढच्या वर्षी तोच राजू वर्गात पहिला आला. दहावीत ८५% मिळवले. आज तो जिल्हा परिषदेत लिपिक आहे. दोन महिन्यांपूर्वी भेटला. हात मिठाईचा डबा. म्हणाला, “गुरुजी, तुम्ही त्या दिवशी ‘आपण’ म्हटलं नसतं तर मी आज इथे नसतो.”

हेच तर आहे. शिक्षक मुलाला उत्तरं देत नाही. तो मुलाला स्वतःतलं उत्तर शोधायची हिंमत देतो.

“तू करू शकतोस”
“पुन्हा एकदा प्रयत्न कर”
“चूक झाली तरी चालेल, पण प्रयत्न थांबवू नकोस”
“मला तुझ्यावर विश्वास आहे”

हे चार शब्द लाख रुपयांच्या शिकवणीपेक्षा महाग असतात. कारण ते फुकट मिळतात, पण आयुष्यभर पुरतात.

आमच्या शाळेत एक मुलगी होती, सीमा. तिचे वडील रिक्षा चालवतात. घरात पाच भावंडं. तिला कलेक्टर व्हायचं होतं. वर्गात ती नेहमी वर्तमानपत्रातील स्पर्धा परीक्षांचे कटिंग्ज घेऊन यायची. एकदा तिने विचारलं, “गुरुजी, माझ्याकडे पुस्तकं घ्यायला पैसे नाहीत. मी कलेक्टर होऊ शकेन का?”

मी काय उत्तर देऊ? खोटं सांत्वन नको होतं. पण सत्यही नको होतं.
म्हणालो, “सीमा, कलेक्टर व्हायला पैशांची गरज नसते. जिद्दीची गरज असते. आणि ती तुझ्या डोळ्यात दिसते. रोज अर्धा तास मी तुला जास्त शिकवीन. पुस्तकं आपण लायब्ररीतून आणू.”

आज सीमा पुण्यात आहे. स्पर्धा परीक्षेची तयारी करते. गेल्या आठवड्यात फोन केला. म्हणाली, “गुरुजी, पहिली परीक्षा दिली. अजून खूप पुढे जायचं आहे.”

परिस्थिती तिची गरीब होती. पण स्वप्न? स्वप्नाला कुठली जात, कुठला वर्ग नसतो. त्याला फक्त खतपाणी लागते. आणि ते खतपाणी देण्याचं काम गुरुजी करतात.

शिक्षक होणं सोपं नाही. कारण या व्यवसायात तात्काळ निकाल मिळत नाही.
आज तुम्ही बी पेरता. ते रुजेल की नाही, झाड होईल की नाही, फळ देईल की नाही, हे दहा वर्षांनी कळतं.

कित्येकदा आपल्याला वाटतं, आपण जे शिकवतोय ते वाया जातंय. मुलं ऐकत नाहीत. पालक लक्ष देत नाहीत. व्यवस्था अडचणी निर्माण करते. साधनं नाहीत. पण तरीही दुसऱ्या दिवशी पुन्हा त्याच उत्साहाने वर्गात जावं लागतं.

कारण आपल्याला माहिती असतं, आपण फक्त अभ्यासक्रम शिकवत नाही. आपण संस्कार देतो. आपण माणूस घडवतो.

एका शिक्षकाचं खरं विद्यापीठ त्याच्या माजी विद्यार्थ्यांच्या यशात असतं. जेव्हा एखादा मुलगा पोस्टमन होतो आणि पहिलं पत्र घेऊन गुरुजींच्या घरी येतो. जेव्हा एखादी मुलगी नर्स होते आणि “गुरुजी, तुमच्या आशीर्वादाने नोकरी लागली” असा मेसेज पाठवते. तेव्हा वाटतं, आयुष्य सार्थक झालं.

सरकारी शाळेतील गुरुजी ही एक व्यक्ती नसते. ती एक संस्था असते.

तो सकाळी प्रार्थनेत राष्ट्रगीत म्हणणारा देशभक्त असतो.
दुपारी भांडणाऱ्या दोन मुलांमध्ये समेट करणारा न्यायाधीश असतो.
सुट्टीत मुलांसोबत गोट्या खेळणारा मित्र असतो.
निकालाच्या दिवशी घाबरलेल्या मुलाला धीर देणारा समुपदेशक असतो.
गावातल्या कार्यक्रमात भाषण करणारा वक्ता असतो.
आणि रात्री घरी जाऊन उद्याच्या तासाची तयारी करणारा विद्यार्थीही असतो.

त्याला पगार वेळेवर मिळेलच याची खात्री नसते. बदली कुठे होईल हे माहिती नसतं. पण तरीही तो तक्रार करत नाही. कारण त्याला माहिती आहे, त्याच्या एका निर्णयावर ४० मुलांचं भवितव्य अवलंबून आहे.

आज जग बदललं. ऑनलाईन क्लास, युट्यूब, अॅप्स सगळं आलं. पण मला सांगा, मोबाईल कधी एखाद्या मुलाच्या पाठीवरून प्रेमाने हात फिरवू शकतो का? स्क्रीन कधी “रडू नकोस, मी आहे ना” असं म्हणू शकते का?

तंत्रज्ञान हे साधन आहे. पण प्रेरणा ही माणसाकडूनच मिळते. आणि ती प्रेरणा देण्यासाठी अजूनही गुरुजीच लागतो.

हो, आता आम्हीही स्मार्ट झालो आहोत. भिंतीवर चार्ट लावतो, मुलांना ग्रुपमध्ये काम द्यायला शिकतो, मोबाईलवरून पीडीएफ पाठवतो. पण वर्गात गेल्यावर पहिलं काम काय असतं? प्रत्येक मुलाच्या चेहऱ्याकडे पाहणं. आज कोण उदास आहे, कोणाचा गणवेश फाटला आहे, कोणाला भूक लागली आहे. हे अॅप सांगू शकत नाही.

आपण शिक्षक दिनाला मोठे भाषण करतो, पुष्पगुच्छ देतो, फोटो काढतो. पण खरा सन्मान कशात आहे?

खरा सन्मान आहे जेव्हा आपण शिक्षकाला निर्णय घेण्याचं स्वातंत्र्य देतो.
जेव्हा आपण शाळेला फक्त इमारत न मानता मंदिर मानतो.
जेव्हा आपण पालक म्हणून घरी मुलाला विचारतो “आज गुरुजींनी काय नवीन शिकवलं?”
जेव्हा आपण समाज म्हणून शिक्षकाच्या अडचणी समजून घेतो.

सरकारी शाळा म्हणजे “नापास” शाळा हा शिक्का पुसून टाकण्याची वेळ आली आहे. कारण इथेच देशाचं ७०% भविष्य घडतं.

आज वर्गात शेवटचा तास होता. सुट्टीची घंटा वाजली. सगळी मुलं धावत बाहेर गेली. फक्त एक मुलगा थांबला. हातात एक जुनी वही. त्यात त्याने एक चित्र काढलं होतं. एक माणूस वर्गात उभा आहे आणि त्याच्याभोवती लहान लहान मुले. चित्राच्या खाली लिहिलं होतं: “माझे गुरुजी.”

मी विचारलं, “हे काय आहे?”
तो लाजत म्हणाला, “गुरुजी, मला मोठं होऊन तुमच्यासारखं व्हायचं आहे.”

त्या क्षणी मला सगळ्या अडचणी, सगळा थकवा, सगळी तक्रार विसरून गेली.

हो, सरकारी शाळेतील मुलांना कदाचित महागडी शिकवणी मिळणार नाही. प्रत्येक वेळी घरी अभ्यासाला बसवणारे आई-वडील मिळणार नाहीत. लॅपटॉप, टॅब मिळणार नाहीत.

पण त्यांना जर एक असा गुरुजी मिळाला ज्याला त्यांच्यावर विश्वास आहे, तर मग काय?
मग त्या मुलांच्या स्वप्नांना आकाशही छोटं पडतं.

कारण गुरुजी फक्त अ, आ, इ शिकवत नाही.
गुरुजी माणूसपण शिकवतो.
गुरुजी जगण्याची उमेद शिकवतो.
गुरुजी भविष्य घडवतो.

आणि उद्या जेव्हा इतिहास लिहिला जाईल, तेव्हा त्या इतिहासाच्या पहिल्या ओळीत एका शिक्षकाचं नाव असेल.
अगदी साध्या अक्षरात. पण अभिमानाने.
“ज्याने माझ्यावर विश्वास ठेवला.”

शिक्षक दिनाच्या सर्व गुरुजनांना विनम्र अभिवादन.

*प्रा. दिलीप आनंदराव जाधव*
*सचिव*
*सांगली जिल्हा कनिष्ठ महाविद्यालयीन शिक्षक संघटना सांगली