संत कान्होपात्रा : चंद्रभागेच्या काठावर उमललेले भक्तीचे कमळ

वारी -१९

चंद्रभागेचे पाणी जेव्हा पंढरीच्या घाटावर आदळते, तेव्हा लाटांबरोबर एक आर्त सूरही वाहत येतो. तो सूर कोणाचा आहे? तो ज्ञानोबा-तुकोबांचा आहे, नामदेव-जनाबाईंचा आहे… आणि त्याच लाटांमध्ये एका स्त्रीचा स्वरही विरघळला आहे. तो स्वर आहे संत कान्होपात्राचा.

पंधराव्या शतकात, जेव्हा समाजाने माणसाला जातीत, व्यवसायात आणि लिंगात बांधून टाकले होते, तेव्हा एका रूपवती, सुरेख कंठाच्या मुलीने आपल्या भक्तीच्या बळावर ती सर्व बंधने तोडली. तिचे नाव कान्होपात्रा. मंगळवेढ्याची कान्हा, विठ्ठलाची लाडकी.

तिचे आयुष्य म्हणजे एकच मोठा अभंग होता. पहिली ओळ वेदने सुरू झाली आणि शेवटची ओळ विठ्ठलाच्या चरणी लीन होऊन संपली.

पंढरपूरपासून काही कोसांवर मंगळवेढा. तिथे ‘शमा’ नावाची एक गणिका राहत होती. समाजाच्या नजरेत तिचा व्यवसाय पाप होता, पण पोटाची खळगी भरायला दुसरा मार्ग नव्हता. त्याच घरात एके दिवशी एका मुलीचा जन्म झाला. नाव ठेवले कान्होपात्रा.शमेची कन्या,विठ्ठलाची लेक.

ती अत्यंत रूपवान होती. तिचा कंठ कोकिळेसारखा होता. लहानपणापासूनच लोक म्हणायचे, “शमेची लेक मोठी होऊन आईचाच व्यवसाय करेल.” नशिबाने तिच्यासाठी आधीच एक चौकट ठरवून ठेवली होती.

पण देहाच्या बाजारात विकायला निघालेल्या या मुलीच्या मनात मात्र दुसराच बाजार भरला होता. तो बाजार होता पंढरीचा. तिथे पैसा चालत नाही, रूप चालत नाही, जात चालत नाही. तिथे फक्त चालते ते एकच नाणे , भक्ती.

एक दिवस कान्होपात्राने आरशात स्वतःला पाहिले आणि आरसाही लाजला असेल. तिने ठरवले, “हा देह मी विकणार नाही. हा देह मी विठ्ठलाच्या पायावर वाहणार.”

आईने ओरडले, समाजाने नावे ठेवली, नातेवाईकांनी तोंड फिरवले. पण कान्होपात्राच्या कानात फक्त एकच आवाज घुमत होता. “पांडुरंगा…”

घर सोडले. गळ्यात तुळशीची माळ घातली. कपाळावर गंध लावले. आणि पायी चालू लागली पंढरीच्या दिशेने.

वारीच्या रिंगणात ती पहिल्यांदा उभी राहिली तेव्हा अनेकांनी मागे वळून पाहिले. “ही कोण?” पण टाळ मृदुंगाचा आवाज सुरू झाला आणि कान्होपात्रा नाचू लागली. तिचा नाच हा देहाचा नव्हता, तो आत्म्याचा होता. तिचे गाणे हे गाणे नव्हते, ती प्रार्थना होती.

वारकरी संप्रदायाने तिला आपलेसे केले. कारण या संप्रदायाचा मूळमंत्रच आहे “भक्ती हेच खरे कुळ, नाम हेच खरे बळ”
कान्होपात्रा या मंत्राची जिवंत मूर्ती बनली. ती कीर्तनात तासन्तास तल्लीन व्हायची. विठ्ठलाचे नाव घेताना तिचे डोळे भरून यायचे. लोक म्हणायचे, “ही मुलगी वेडी झाली आहे.” आणि ती हसून म्हणायची, “हो, मी विठ्ठलाच्या प्रेमात वेडी झाले आहे.”

संत कान्होपात्राने सुमारे ३० अभंग लिहिले. कागद कमी पडले असतील, पण भावना कधीच कमी पडल्या नाहीत. तिचे अभंग म्हणजे देवाला लिहिलेली पत्रेच आहेत. प्रत्येक पत्रात एकच मागणी
“मला जवळ घे.”

ती विठ्ठलाला सखा मानते, प्रियकर मानते. आणि विरहात तळमळते.

नको देवराया अंत पाहू आता
जिवा जीव झाला व्याकुळ फार आता
अवघी नगरी गोळा झाली
माझे येणे जाणे पाहू लागली लाजिरवाणी झाली मी आता

या अभंगाने काळीज पिळवटते. जग काय म्हणेल याची तिला पर्वा नाही. तिला फक्त भीती आहे ती एकच ,की विठ्ठलाने उशीर केला तर?

तान्हे बाळ आठवी मायेसी
तैसे मज वाटे तुझी आस
क्षणक्षणा माझा जीव जातो
धाव पांडुरंगा धाव आता

आईसाठी तळमळणाऱ्या बाळासारखी तिची तळमळ आहे. यात कुठेही बडेजाव नाही, फक्त निरागसता आहे.

समाज तिला “नीच कुळ” म्हणायचा. तिने तो आरोप स्वीकारला, पण त्याचबरोबर उत्तरही दिले.
“नीच कुळी जन्म माझा
मज कोण घेईल जवळ
तुझ्या नामे पावन झाली
गणिका अजामेळा”

बघा, किती धीट उत्तर आहे. “तुझ्या नामाने गणिका पावन झाली, अजामेळ पावन झाला, मग मी का नाही?” ती शास्त्राला, रूढीला, लोकांना थेट भक्तीच्या अंगणात उभे करून प्रश्न विचारते.

तिच्या सर्व अभंगांचा शेवट एकाच ठिकाणी होतो .विठ्ठलाच्या पायांशी.
देवा तुझे चरण देखणे
मज आणिक नको काही
कान्हा म्हणे विठोबा माझा
मज आणिक देव नको
जन्मोजन्मी तुझा दास
याविणे मज काही नको

येथे मागणी संपते. इच्छा संपते. फक्त “तू” उरतो.

कान्होपात्राने तलवार उचलली नाही, मोर्चा काढला नाही. पण तिने मोठी क्रांती केली.
त्या काळात स्त्री म्हणजे “परोपकारी”. वडिलांच्या, पतीच्या, मुलाच्या नावाने ओळखली जाणारी. कान्होपात्राने पहिल्यांदा जाहीर केले “मी कोणाची पत्नी नाही, मी फक्त विठ्ठलाची आहे.” तिने स्वतःच्या देहावर, मनावर, भक्तीवरचा अधिकार स्वतःकडे घेतला. ती पहिली मराठी स्त्रीवादी संत होती.

ती गणिकेची मुलगी. मंदिरात तिला प्रवेश मिळेल का, हा प्रश्न होताच. पण ती आत गेली नाही, तर मंदिरच तिच्यापर्यंत आले. तिच्या देहत्यागानंतर तिची समाधी विठ्ठल मंदिराच्या बाहेरच्या भिंतीला लागून बांधण्यात आली. देवाने सांगितले,

“दाराबाहेरही माझी लेक आहे.”

तिने सिद्ध केले की देवाला ब्राह्मण लागत नाही, पैसा लागत नाही, सनद लागत नाही. लागते ती फक्त आर्तता.

मुक्ताईनंतर मराठी संत साहित्यात स्त्री स्वर हरवला होता. कान्होपात्राने तो स्वर पुन्हा जागा केला. तिने स्त्रीच्या वेदनेला, लाजेला, रागाला, प्रेमाला शब्द दिले. त्यामुळे तिचे अभंग आजही विद्यापीठात, कीर्तनात, घरोघरी गायले जातात.
आयुष्याच्या शेवटी एक प्रसंग घडला. काही लोक तिला पुन्हा एकदा तिच्या जुन्या आयुष्यात ओढू पाहत होते. तिचे रूप, तिचा कंठ यांची किंमत लावू पाहत होते.

कान्होपात्रा घाबरली नाही. ती थेट पंढरपूरला आली. विठ्ठल मंदिराच्या समोर उभी राहिली आणि म्हणाली, “देवा, आता तूच माझा वाली.”

आणि त्याच रात्री, मंदिराच्या बाहेरील भिंतीला टेकून तिने देह ठेवला. सकाळी लोकांनी पाहिले तर तिच्या ओठांवर शेवटचे नाव होते,
“विठ्ठला.”

आजही त्या भिंतीला लागून तिची समाधी आहे. आत मंदिरात ज्यांना प्रवेश मिळत नाही, ते बाहेर तिच्या समाधीला हात जोडतात. हा योगायोग नाही. ही विठ्ठलाची लीला आहे.
आज आपण समानतेच्या गोष्टी करतो. पण ६०० वर्षांपूर्वी एका मुलीने हे सर्व जगून दाखवले.

आज जेव्हा एखादी मुलगी म्हणते “माझे शरीर, माझा निर्णय”, तेव्हा मला कान्होपात्राची आठवण येते.
आज जेव्हा एखादा माणूस म्हणतो “माझ्या कामावरून माझी किंमत ठरवू नका”, तेव्हा मला कान्होपात्राची आठवण येते.
आज जेव्हा एखादा भक्त मंदिराबाहेरूनच रडून म्हणतो “देवा मला आत घे”, तेव्हा मला कान्होपात्राची आठवण येते.
तिचे अभंग कालबाह्य झाले नाहीत कारण तिची वेदना कालबाह्य झालेली नाही.
“अवघे व्यापक तूचि आहेस
मज पामरासी कोण ठावे
परी तुझ्या नामाचा ध्यास
माझ्या जिव्हे लागला आहे”

कल्पना करा. पंढरीची पहाट. चंद्रभागेवर धुके आहे. टाळाचा आवाज दूरवरून येतो. आणि त्या गर्दीत एक बाई आहे. अंगावर साधी साडी, गळ्यात तुळशीमाळ, डोळ्यात पाणी. ती नाचत नाही, ती रडत नाही, ती फक्त एकटक विठ्ठलाच्या मूर्तीकडे पाहते आणि हळूवार गाते

नको देवराया अंत पाहू आता ||

त्या क्षणी वेळ थांबतो. आकाशातील पक्षीही शांत होतात. कारण ही केवळ प्रार्थना नाही, ही ६०० वर्षांची वाट पाहण्याची परिणती आहे.

कान्होपात्राचे सौंदर्य हे तिच्या चेहऱ्यावर नव्हते. ते तिच्या नकारात होते. “नाही” म्हणण्याच्या धाडसात होते. ते तिच्या अश्रूत होते.

संतांच्या गोष्टी सांगताना आपण नेहमी म्हणतो, “चिखलात कमळ उमलले.” कान्होपात्रा ही त्याची सर्वात सुंदर उपमा आहे.

तिला मिळालेला चिखल होता जन्म, समाज, व्यवसाय. पण तिने त्या चिखलाला खत केले आणि त्यातून भक्तीचे कमळ उमलवले. कान्होपात्राने एका नाकारलेल्या माणसाला आशा दिली. की तू देखील पावन होऊ शकतोस.
“कान्हा म्हणे ऐका हो
विठ्ठलाविण मज काही नको मेल्यानंतरही तुमच्या
दारीची माती होऊ दे”

मेल्यानंतरही तुझ्या दाराची माती व्हावे. यापेक्षा मोठे प्रेम कोणते?

म्हणूनच जेव्हा पुढच्या वेळी तुम्ही पंढरीला जाल, तेव्हा फक्त मूर्तीला नमस्कार करू नका. बाहेर या. त्या भिंतीला हात लावा. तिथे एक स्त्री झोपली आहे. तिचे नाव कान्होपात्रा.
आणि हळूच तिच्या कानात सांगा .
“आम्ही तुझा अभंग अजूनही गातो.”
कारण भक्तीच्या दरबारात जातीचा शिक्का लागत नाही. तिथे फक्त एकच शिक्का चालतो आणि तो आहे आर्ततेचा. आणि तो शिक्का कान्होपात्राने सर्वात ठळक मारला आहे.
*प्रा.दिलीप आनंदराव जाधव, सांगली* .
*राज्य कोषाध्यक्ष*
*कनिष्ठ महाविद्यालयीन मराठी विषय शिक्षक महासंघ, महाराष्ट्र राज्य.*