संत निळोबा: गुरुभक्तीचा अखंड दीप .

वारी…१८

“तुका म्हणे निळा, तूच माझा श्वास, गाथा वाहण्यासी दे मज आधार”
भिमेच्या लाटा जशा पंढरीकडे धावतात, तशीच एक नदी वाहते , ती म्हणजे गुरुभक्तीची. आणि त्या नदीच्या काठावर एक वृक्ष उभा आहे, सावली देणारा, फळ देणारा. त्या वृक्षाचे नाव आहे संत निळोबा.

वारकरी परंपरेच्या आकाशात ज्ञानेश्वर, नामदेव, एकनाथ, तुकाराम हे चार तारे आहेतच. पण त्या ताऱ्यांचा प्रकाश घराघरात पोहोचवणारा पाचवा तारा म्हणजे निळोबा. ते गुरू नव्हते, ते शिष्य होते. आणि शिष्यत्वानेही माणूस संत होऊ शकतो हे त्यांनी जगाला दाखवून दिले.

पुणे जिल्ह्यातील शिरूरजवळ घोडनदी वाहते. तिच्या पाण्यात जशी चंद्राची लकेर पडते, तशीच एक लकेर महाराष्ट्राच्या भक्तीआकाशात पडली. सुमारे इ.स. १६३५ ते १६७५ च्या सुमारास शिरूर येथे निळोबांचा जन्म झाला.
घराणे वाणी. वडिलोपार्जित रामभक्ती. लहानपणापासूनच निळोबांना रामलिंग मंदिराच्या घंटा आवडायच्या. पहाटे काकडा, संध्याकाळी आरती. पण त्यांच्या मनात एक रिकामी जागा होती.

“कोण सांगेल मला देव जवळ आहे हे?”
त्या प्रश्नाचे उत्तर घेऊन नियतीने त्यांना देहूकडे नेले. कारण देहूमध्ये एक माणूस नुकताच वैकुंठाला गेला होता, पण त्याचे शब्द अजून जिवंत होते. त्या माणसाचे नाव तुकाराम.

तुकाराम महाराज गेल्यानंतर निळोबांचे मन अस्वस्थ झाले. “मार्गदर्शकाविना मी काय करू?” त्यांनी रामलिंगाच्या पायरीवर डोके टेकवले आणि १३ दिवस उपवास केला.

तेराव्या रात्री स्वप्न पडले.
धूसर प्रकाश, आणि त्या प्रकाशात उभे तुकाराम महाराज. कपाळी गंध, अंगी शेला, हातात टाळ. ते हसले आणि म्हणाले:
“निळा रे, का व्याकुळ होसी?
मी गेलो नाही, मी शब्दात आहे.
गाथा माझी सांभाळ, जनाला नाम दे.
तू माझा, मी तुझा”
डोळ्यातून पाणी आणि मुखातून शब्द फुटले.
“गुरुराया आलासी स्वप्नी, धन्य झालो मी या जन्मी”

त्या दिवसापासून निळोबा बदलले. रामभक्त निळोबा झाले तुकोबांचे निळा. आणि त्यांनी व्रत घेतले .“जोपर्यंत श्वास आहे, तोपर्यंत गुरूचे नाव जगेल”.
तुकाराम गेल्यानंतर त्यांच्या अभंगांची अवस्था बिकट होती. काही पोथ्या इंद्रायणीत बुडवल्या, काही जाळल्या, काही घरात धुळ खात पडल्या होत्या. निळोबांनी हे पाहिले आणि त्यांनी तीन कामे हाती घेतली.
निळोबा गावोगावी फिरले. वारीच्या वाटेवर, शेताच्या बांधावर, मंदिराच्या ओट्यावर. जिथे कुणी तुकोबांचा अभंग म्हणत असे तिथे ते थांबत. लिहून घेत. “बोला की महाराज, तो अभंग पुन्हा एकदा म्हणा”

अशा प्रकारे त्यांनी सुमारे *१९०० अभंग* गोळा केले. त्यातून प्रमाण अभंग निवडून गाथा तयार केली. आज आपल्याकडे जी गाथा आहे तिचा पाया निळोबांनीच घातला.
ते म्हणायचे: “तुका म्हणे शब्द हे माझे नाहीत,
हे तर विठ्ठलाचे आहेत. मी फक्त शाई झालो”
निळोबा फक्त संकलक नव्हते, ते लेखकही होते.
निळाचरित्र हे त्यांचे आत्मचरित्र. पण त्यात “मी” कमी आणि “तुका” जास्त आहे. त्यात त्यांनी लिहिले:
“कसा झालो मी तुकोबांचा,
कसा पावलो मी अनुग्रह,
कसा वाहू लागलो मी गाथेचा भार”
हे पुस्तक म्हणजे एका शिष्याच्या मनाचा आरसा आहे.तुकारामांवरील ३२ संस्कृत श्लोक,मराठी संताला संस्कृतमध्ये वंदन. त्यांनी लिहिले:
_“तुकारामाख्यं मुनिं वन्दे, भक्तिमार्गप्रवर्तकम्”_
यातून त्यांनी दाखवले की वारकरी आणि शास्त्र यांच्यात विरोध नाही.
ज्ञानेश्वरांच्या लीला त्यांनी काव्यात बांधल्या. कारण त्यांना ठाऊक होते, परंपरा जोडल्याशिवाय टिकत नाही.
निळोबा मोठे वक्ते नव्हते. पण जेव्हा ते टाळ घेऊन उभे राहत, तेव्हा शब्द आपोआप फुटत.
“विठ्ठल विठ्ठल गर्जे, निळा नाचे कीर्तनी”

त्यांनी महाराष्ट्रभर वारी केली. पंढरपूर, आळंदी, देहू. प्रत्येक ठिकाणी ते फक्त एकच सांगत,
“तुका म्हणे नाम घ्या, आणिक काही करू नका”

त्यांच्या कीर्तनामुळे शेतकरी, कष्टकरी, स्त्रिया सगळ्यांना तुकोबा जवळचे वाटू लागले.
निळोबांचे स्वतःचे सुमारे १९० अभंग आहेत. त्यांची भाषा साधी, पण आतून भक्तीने ओथंबलेली.
“तुका माझे मायबाप, तुका माझे सर्वस्व |तुका वाचून मजसी, नाही आणिक देव||”

“विठ्ठल विठ्ठल म्हणा रे,
काळ आला तरी घाबरू नका रे
निळा म्हणे नाम हेचि सार,
बाकी सगळे असार”

“कोण ब्राह्मण कोण शूद्र,
सगळे विठ्ठलाचे लेकरू
निळा म्हणे भेदाभेद,
टाकूनी द्या दूर”

“घरदाराचा मोह नको,
संसाराचा ताप नको
निळा म्हणे तुकोबा पायी,
ठेविला मी भाव”
हे अभंग वाचले की लक्षात येते . निळोबा नकलाकार नव्हते. ते तुकोबांचे प्रतिबिंब होते. आरशात जसे मूळ दिसते तसे.
आयुष्याच्या संध्याकाळी निळोबा अहमदनगर जिल्ह्यातील पारनेर तालुक्यातील *पिंपळनेर* या गावी आले. गाव शांत, आजूबाजूला झाडे, मधोमध एक छोटी विहीर.

लोक विचारायचे, “महाराज, समाधी घेणार का?”
निळोबा हसायचे आणि म्हणायचे:
“समाधी कशाला? मी तर आधीच तुकोबात समाधिस्थ आहे”

एका पहाटे त्यांनी सर्वांना सांगितले, “आज मी जातो”. स्नान केले, टाळ घेतला, आणि शेवटचा अभंग म्हटला:
“तुका तुका म्हणता, गेला देहभान
निळा म्हणे आता, झाली भेट पूर्ण”

आणि डोळे मिटले. लोक म्हणतात आकाशातून फुलांचा वर्षाव झाला. खरे खोटे देव जाणे. पण त्या दिवसापासून पिंपळनेर हे वारकऱ्यांचे तीर्थ बनले.
पिंपळनेरमध्ये निळोबांची समाधी आहे. मोठे मंदिर नाही, गडबड नाही. फक्त शांतता आणि तुळशीचे वृंदावन. समाधीवर लिहिले आहे: “संत निळोबा महाराज” आणि खाली एक ओळ: “तुका-निळा”

आषाढीला आणि कार्तिकीला येथे यात्रा भरते. दिंड्या येतात. वारकरी रात्री जागून भजन करतात. म्हातारी आजी अंगण झाडताना म्हणते:
“निळोबा आले, गाथा घेऊन आले”
हीच खरी समाधी. जिथे माणूस देहाने जातो, पण शब्दांनी राहतो.

वारकरी संप्रदायात पाच संतांना विशेष मान आहे .ज्ञानेश्वर, नामदेव, एकनाथ, तुकाराम आणि निळोबा. याला संतपंचायतन म्हणतात.

ज्ञानेश्वरांनी ज्ञान दिले,
नामदेवांनी प्रेम दिले,
एकनाथांनी घर दिले,
तुकारामांनी आवाज दिला,
आणि निळोबांनी तो आवाज जपला.
म्हणूनच निळोबा दुवा आहेत. भूतकाळ आणि वर्तमान यांना जोडणारा दुवा.
आज आपण मोबाईलमध्ये गाथा वाचतो. युट्यूबवर अभंग ऐकतो. पण हा पूल कोणी बांधला? निळोबांनी
चांगले विचार फक्त बोलून उपयोग नाही, ते लिहून, जपून ठेवावे लागतात. मोठे व्हायच्या आधी कुणाचे तरी पाय धरा. अहंकार बाजूला ठेवा.
“न लगे सायास, जावे वनांतरा, सुखे घरी बैसुनी नाम घ्या” हेच तर निळोबांचे जीवन होते.
संत निळोबा गेले, पण गेले नाहीत. ते आजही आहेत. प्रत्येक वेळी जेव्हा एखादा वारकरी “तुका म्हणे” म्हणतो, तेव्हा त्यामागे निळोबांचा हात असतो.त्यांचे जीवन म्हणजे एकच अभंग होता:
“निळा म्हणे तुका, तुका म्हणे विठ्ठल
विठ्ठल म्हणे भक्त, माझा जिव्हाळा”

गुरू, शिष्य आणि देव ही त्रिपुटी निळोबांनी एका सूत्रात बांधली.

पिंपळनेरच्या वाऱ्यात आजही तोच सूर आहे. घोडनदीच्या पाण्यात आजही तीच लकेर आहे. आणि मराठी मनात आजही तीच श्रद्धा आहे.

*प्रा.दिलीप आनंदराव जाधव, सांगली.*
*राज्य कोषाध्यक्ष*
*कनिष्ठ महाविद्यालयीन मराठी विषय शिक्षक महासंघ,महाराष्ट्र राज्य.*