हिंदू -मुस्लिम ऐक्याचे प्रतीक:संत शेख महंमद

वारी -१७

महाराष्ट्राची भूमी संतांची भूमी. इथे जातीचा, धर्माचा भेद विसरून माणूस फक्त “विठ्ठल विठ्ठल” म्हणत चालतो. याच भूमीवर सतराव्या शतकात एक असा संत जन्माला आला ज्याने मशिदीचा अजान आणि पंढरीचा गजर एकाच सुरात बांधला. त्याचे नाव संत शेख महंमद.

त्यांचे जीवन म्हणजे भक्ती आणि बंधुत्वाचा जिवंत दस्तऐवज आहे. “शेख महंमद अविंध, त्याचे हृदयी गोविंद” ही पंक्ती त्यांच्या बद्दल सांगताना लोकांच्या तोंडी होती. कारण त्यांनी सिद्ध केले की देवाला जात नसते, पंथ नसतो, फक्त प्रेम असते.

संत शेख महंमद यांचा जन्म इसवी सन १५७५ मध्ये बीड जिल्ह्यातील धारूर या ऐतिहासिक गावी झाला. धारूर म्हणजे नंतरच्या काळात संत साहित्य आणि सूफी परंपरेचा संगम असलेली जागा. लहानपणापासूनच त्यांच्या मनात अध्यात्माची ओढ होती. घरात इस्लामचे संस्कार, पण बाहेरच्या अंगणातून येणाऱ्या वारकऱ्यांचे टाळ मृदुंग ऐकून त्यांचे मन विठ्ठलाकडे ओढ घेत होते.

त्याकाळी महाराष्ट्रात भक्ती चळवळ जोरात होती. ज्ञानेश्वर, नामदेव, एकनाथ यांनी पायवाट तयार करून ठेवली होती. आणि त्याच वाटेवर पुढे तुकाराम महाराज गाथा गात होते. शेख महंमद यांनी अगदी लहान वयातच जाणले की ईश्वर एकच आहे, फक्त त्याला पोहोचण्याचे मार्ग वेगवेगळे आहे.

प्रत्येक संताच्या आयुष्यात एक गुरु असतो जो आतला दिवा लावतो. शेख महंमद यांचे अध्यात्मिक गुरु होते चांदबोधले. ते मुस्लिम असूनही विठ्ठल भक्तीत पूर्णपणे तल्लीन होते. चांदबोधले यांनी शेख महंमद यांना शिकवले की भक्ती म्हणजे विधी नाही, ती अंतःकरणाची अवस्था आहे.

गुरुच्या सान्निध्यात राहून शेख महंमद यांनी कुराण वाचले, उपनिषद ऐकले, आणि वारकरी संप्रदायाचे अभंग तोंडपाठ केले. त्यांना जाणवले की सूफींची “इश्क” आणि वारकऱ्यांची “प्रेमभक्ती” एकाच नाण्याच्या दोन बाजू आहेत. म्हणूनच त्यांनी कधीही आपला धर्म सोडला नाही आणि दुसऱ्याचा धर्म नाकारला नाही. उलट दोन्हींचा सुगंध एकत्र केला.

शिक्षण आणि साधना झाल्यानंतर संत शेख महंमद श्रीगोंदा येथे येऊन राहिले. आजचा अहिल्यानगर जिल्हा. श्रीगोंदा ही गोदावरीच्या काठी वसलेली शांत नगरी. इथे त्यांनी आपले उर्वरित आयुष्य व्यतीत केले.

श्रीगोंद्यात ते सामान्य माणसांप्रमाणे राहत. शेती करीत, प्रवचन देत, आणि रात्री चंद्राच्या साक्षीने अभंग रचित. त्यांचा मठ नव्हता, पंथ नव्हता. त्यांचे दार सर्वांसाठी उघडे होते. हिंदू येत, मुस्लिम येत, आणि जाताना सगळे फक्त “ज्ञानोबा माऊली तुकाराम” म्हणत निघत.

शेख महंमद हे संत तुकारामांचे समकालीन होते. दोघेही १७ व्या शतकातील महाराष्ट्राच्या भक्ती आकाशातील दोन तेजस्वी तारे. तुकाराम महाराज देहू मध्ये गाथा लिहित होते, आणि शेकडो किलोमीटर दूर श्रीगोंद्यात शेख महंमद त्याच तत्त्वज्ञानाला आपल्या शब्दात गात होते.

वारकरी संप्रदायाचा मूळ गाभा आहे समता, करुणा आणि विठ्ठलभक्ती. शेख महंमद यांनी या गाभ्याला अधिक विस्तार दिला. त्यांनी दाखवून दिले की वारकरी होण्यासाठी कपाळावर गंधच लागतो असे नाही. मनावर विठ्ठलाचे नाव हवे.

लोक त्यांना “शेख महाराज” म्हणत. कारण त्यांची वाणी गोड होती, आणि आचरण आणखी गोड होते.

संत शेख महंमद केवळ प्रवचनकार नव्हते, ते थोर लेखकही होते. त्यांनी मराठीत अनेक ग्रंथ लिहिले. त्यातील प्रमुख तीन ग्रंथ म्हणजे:

योग संग्राम यात त्यांनी बाह्य युद्धापेक्षा अंतर्गत मनाविरुद्धचा लढा मोठा आहे हे सांगितले. काम, क्रोध, लोभ या शत्रूंना कसे जिंकायचे याचे मार्गदर्शन आहे.

पवनविजय प्राणायाम आणि नामस्मरण यांच्या साहाय्याने मनाला कसे स्थिर करावे याचे वर्णन. “पवन” म्हणजे श्वास आणि “विजय” म्हणजे त्यावर ताबा.

निष्कलंक प्रबोध हा ग्रंथ म्हणजे समाज प्रबोधनाचा जाहीरनामा आहे. यात त्यांनी जातीयता, अंधश्रद्धा, आणि ढोंगीपणा यावर कडक टीका केली आहे.

त्यांच्या भाषेत संस्कृतचे पांडित्य नव्हते, पण लोकभाषेची ताकद होती. साधे शब्द, पण थेट काळजाला भिडणारे.
शेख महंमद अविंध, त्याचे हृदयी गोविंद.
जात पात न विचारी, भक्तीने तो बंध
विठ्ठल विठ्ठल नाम घे, सोडून दे संदेह
हिंदू मुस्लिम एक होती, हेचि खरे गहण

या अभंगातून त्यांचा पूर्ण विचार दिसतो. देव एक, भक्ती एक, मग भेद का?

सतराव्या शतकातील महाराष्ट्रात राजकीय अस्थिरता होती. त्याचबरोबर समाजात जातीय तेढ आणि धार्मिक दुरावा होता. अशा वेळी शेख महंमद यांनी भक्तीला समाज जोडण्याचे साधन बनवले.
“देवळात जा किंवा दर्ग्यात जा, पण मन स्वच्छ ठेवा.
हाताने काम करा, मुखाने नाम घ्या, आणि शेजाऱ्याला माणूस म्हणून पहा.”

त्यांनी मुस्लिम असूनही पंढरपूरच्या वारीत भाग घेतला. टाळ घेऊन चालले, आणि “राम कृष्ण हरी” चा जयघोष केला. सुरुवातीला काहींना आश्चर्य वाटले. पण त्यांची निस्वार्थ सेवा आणि प्रामाणिक भक्ती पाहून सगळ्यांनी त्यांना आपलेसे केले.

त्यामुळेच इतिहासात त्यांच्याकडे वारकरी संप्रदायातील हिंदू मुस्लिम ऐक्याचे प्रतिक म्हणून पाहिले जाते. त्यांनी दाखवून दिले की धर्म माणसाला माणसापासून तोडण्यासाठी नाही, तर जोडण्यासाठी आहे.

शेख महंमद यांच्या लेखनाची खासियत म्हणजे त्यातील लालित्य. ते तत्वज्ञान सांगताना कधीही उपदेशकी होत नाहीत. ते गोष्टी सांगतात, रूपक वापरतात, आणि शेवटी एका अभंगात सगळे बांधतात.
“जीवन म्हणजे नदी आहे. अहंकार म्हणजे त्यावरील कचरा. नामस्मरण म्हणजे वारा. वारा आला की कचरा दूर जातो आणि नदी स्वच्छ वाहू लागते.”

अशी त्यांची शैली असल्याने अडाणी माणसालाही त्यांचे विचार लगेच समजत.

शेख महंमद यांचे जीवन हे औरंगजेबाच्या काळात घडले. तो काळ धार्मिक तणावाचा होता. अशा काळात एका मुस्लिम संताने उघडपणे विठ्ठलाची भक्ती करणे आणि हिंदू मुस्लिम ऐक्याचा प्रचार करणे हे धाडसाचेच काम होते.

पण त्यांना कोणाची भीती नव्हती. कारण त्यांच्या हृदयात गोविंद होता. म्हणूनच आजही श्रीगोंद्यात आणि बीड जिल्ह्यात त्यांची समाधी आणि त्यांचे विचार जिवंत आहेत. वारकरी संप्रदायात त्यांचा उल्लेख आदराने केला जातो.

आज आपण जेव्हा धर्माच्या नावावर भांडणे पाहतो, तेव्हा संत शेख महंमद यांचे जीवन अधिक महत्त्वाचे होते.

त्यांनी तीन गोष्टी शिकवल्या,
भक्ती ही वैयक्तिक असते, पण तिचे फळ सामाजिक असते.
ज्ञान हे ग्रंथात नाही, ते आचरणात आहे. :खरा संत तोच जो भिंती पाडतो, भिंती बांधत नाही.

“शेख महंमद अविंध, त्याचे हृदयी गोविंद” ही फक्त एक ओळ नाही. ती एक घोषणा आहे. ती सांगते की मनात देव असेल तर माणूस कोणत्याही चौकटीत बसत नाही.

संत शेख महंमद यांचा जन्म धारूरच्या मातीत झाला, कर्मभूमी श्रीगोंदा झाली, आणि कीर्ती संपूर्ण महाराष्ट्रात पसरली. त्यांनी तलवार हाती घेतली नाही, त्यांनी फक्त टाळ आणि अभंग हाती घेतला. आणि त्यातूनच त्यांनी लोकांची मने जिंकली.

योग संग्राम मधून त्यांनी आत्मविजय शिकवला. पवनविजय मधून मनावर ताबा शिकवला. निष्कलंक प्रबोध मधून समाजाला जागे केले. आणि आपल्या संपूर्ण आयुष्यातून त्यांनी एकच संदेश दिला: माणूस म्हणून जगा.

आज जेव्हा आपण पंढरपूरच्या वारीत लाखोंचा महापूर पाहतो, तेव्हा लक्षात ठेवा की त्या प्रवाहात शेख महंमद यांचा एक छोटा पण महत्त्वाचा लोटा आहे. एक असा लोटा ज्याने हिंदू आणि मुस्लिम या दोन काठांना एकत्र बांधले.
शेवटी त्यांच्याच शब्दात म्हणावेसे वाटते,
नको जातीचा अभिमान, नको धर्माचा गर्व
विठ्ठलाच्या पायी ठेव, हेचि खरे सर्व शेख म्हणो किंवा ब्राह्मण, भक्त एकचि ठाव
जिथे प्रेमाचा दिवा लागे, तिथे होय देव

अशा या संताला त्रिवार वंदन. त्यांचे जीवन आपल्याला शिकवते की भक्तीच्या मार्गावर चालताना आपण फक्त देवाकडे जात नाही, आपण एकमेकांच्या जवळही जातो.
*प्रा. दिलीप आनंदराव जाधव,सांगली*
‌ *राज्य कोषाध्यक्ष*
*कनिष्ठ महाविद्यालयीन मराठी विषय शिक्षक महासंघ, महाराष्ट्र राज्य.*