भक्तीच्या माळेत प्रत्येक मणी वेगळा असतो. काही मणी गोड गातात, काही मणी समाजाच्या जखमेवर फुंकर घालतात. १४ व्या शतकातील वारकरी परंपरेतील असाच एक मणी म्हणजे *संत कर्ममेळा*.

ते संत चोखामेळा आणि संत सोयराबाई यांचे ज्येष्ठ पुत्र. वडिलांनी देहाने विठ्ठलाची सेवा केली, तर मुलाने शब्दांनी समाजाची सेवा केली.

कर्ममेळांचे जीवन दोन पदरांनी विणले गेले. एक पदर भक्तीचा, दुसरा पदर बंडाचा.

कर्ममेळा लहानपणापासूनच वारीकरी होता. मेहुणा राजाहून पंढरीपर्यंतचा रस्ता त्याला पाठ होता. टाळ हाती, मुखी नाम.

त्यांची भक्ती देखाव्यासाठी नव्हती. ती जगण्यासाठी होती
“पंढरीचा राणा, माझा जिवाचा विसावा
चंद्रभागा तीरी, उभा पाहतो वाट”

वडील चोखामेळा मंदिराबाहेरूनच विठ्ठलाला भेटायचे. तोच वारसा कर्ममेळांनी घेतला. पण त्यांनी फक्त रडून भक्ती केली नाही. त्यांनी देवाशी संवाद केला. कधी लाडाने, कधी रागातून,
“अर्पियला देह तुजलागी
तरी देईना दर्शनासी
बाहेर का ठेविसी मज
सांगा गुन्हा कोणता माझी”

इथे भक्ती आहे, पण भित्रेपणा नाही. देवाला आपला मानून त्याला जाब विचारण्याचे धैर्य याच अभंगात आहे. हेच त्यांच्या जीवन कार्याचे पहिले सूत्र होते ,डोळस भक्ती.

त्यांनी नामदेव, ज्ञानेश्वरांची परंपरा पुढे नेली. गावोगावी कीर्तन केले. वंचित समाजाला सांगितले, “तुम्ही एकटे नाही. विठ्ठल तुमचाही आहे.”

कर्ममेळांनी आपल्या वैयक्तिक वेदनेला कधीच शस्त्र बनवले नाही. त्यांनी त्याला अभंग बनवले.

वडील मंदिर झाडताना मिळणारा अपमान, आईला मिळणारी हेटाळणी, स्वतःला “अस्पृश्य” म्हणून हाक मारणे – हे सगळे त्यांनी लिहिले. पण कागदावर नाही, लोकांच्या मनावर.
“बाप झाडी देवळा, मी त्याचा लेक तरी मज का विसरलासी विठ्ठलेक”

इथे तक्रार आहे, पण द्वेष नाही. यालाच जीवन कार्य म्हणतात. स्वतःचे दुःख सार्वत्रिक करणे.

कर्ममेळांचे खरे कार्य समाजासाठी होते. १४ व्या शतकात जातीची भिंत खूप उंच होती. मंदिर, शाळा, विहीर – सगळीकडे “तुम्ही आत येऊ नका” चा बोर्ड होता.

कर्ममेळांनी त्याला उत्तर दिले. पण तलवारीने नाही, अभंगाने.
त्यांनी सरळ सांगितले , देव जाती पाहत नाही.
“जात-पात नको देवाला
भाव लागतो फक्त त्याला
सोनार काय, कुंभार काय
भक्तीने होतो तो मोठा”

हा संदेश फक्त दलितांसाठी नव्हता. तो सवर्णांनाही होता. “तुम्ही मोठे नाही, तुमचे कर्म मोठे आहे” हे सांगणारा हा अभंग क्रांतीचा ठिणगी होता.
“कोण महार कोण ब्राह्मण सगळे एका विठ्ठलाचे जन
भिंती बांधल्या माणसांनी
देवाने नाही घातले बंधन”

आज आपण ७०० वर्षांनंतरही हेच बोलतो. पण कर्ममेळांनी ते तेव्हा बोलले जेव्हा बोलणे म्हणजे शिक्षा होती.

कर्ममेळांचे सर्वात धारदार शस्त्र म्हणजे प्रश्न. त्यांनी थेट विठ्ठलाला कटघऱ्यात उभे केले.
“मज विसरलासी कैवारी राया जातीचे कारणे
तू म्हणसी सर्वांचा बाप
मग भेद का मनी”

हा फक्त देवाला प्रश्न नाही. हा त्या काळच्या पंडितांना, धर्ममार्तंडांना प्रश्न आहे. “जर देव सर्वांचा आहे तर आम्हाला बाहेर का ठेवता?” “देव्हाऱ्यात आहे दगड
बाहेर तडफडतो जीव
सांगा हा कोठला न्याय
पांडुरंगा तुझा जीव”

ही ओळ ऐकल्यावर कोणाचेही काळीज हलते. कर्ममेळांनी समाजाला आरसा दाखवला. मंदिर मोठे की माणूस मोठा?

कर्ममेळांनी वारीला फक्त तीर्थयात्रा मानले नाही. त्यांनी तिला सामाजिक चळवळ बनवले.

वारीत ते मुद्दाम मागासलेल्या वस्तीतून दिंडी नेत. सगळ्यांना सोबत घेऊन जात. त्यांचे म्हणणे होते, “वारी म्हणजे सगळ्यांची. इथे राजा आणि रंक एकाच रांगेत.”

अशा प्रकारे त्यांनी समाजात एक नवी जाणीव निर्माण केली झोपभक्ती म्हणजे बंधुभाव*.

कर्ममेळांनी मोठे ग्रंथ लिहिले नाहीत. त्यांची ताकद चार ओळीत होती.थेटपणे व लोकभषेत म्हणतात,
घुमाफिर नाही. जे मनात ते शब्दात.
“का विसरलास?” “का भेद करतोस?” असे सरळ प्रश्न संस्कृत नाही, पंडिती नाही. शेतकऱ्याची, वारकऱ्याची भाषा. घेऊन येतो.
म्हणूनच त्यांचे अभंग तोंडपाठ झाल . ते शिव्या देत नाहीत. ते प्रेमाने समजावतात, पण मागे हटत नाहीत.
“कर्म माझे तुझ्या चरणी
मेळ घालू या जीवनी
नको जात, नको पात
दे फक्त तुझी भक्ती”

नावाप्रमाणेच कर्म आणि भक्तीचा मेळ त्यांनी घातला.

आज मंदिरात सर्वांना प्रवेश आहे. कायदा आहे. पण मनातल्या भिंती?

आजही आपण माणसाला त्याच्या जातीवरून, पैशावरूनकपड्यावरून मोजतो. म्हणूनच कर्ममेळा आजही महत्त्वाचा आहे. कारण त्यांनी शिकवले:
भक्ती आणि स्वाभिमान एकत्र राहू शकतात.प्रश्न विचारणे ही देखील भक्ती आहे.समाज बदलायचा असेल तर आधी मन बदलावे लागेल.

चोखामेळांचे स्मारक पंढरीत आहे. गर्दी असते. पण त्या सावलीत उभा असलेला कर्ममेळा आपल्याला हाक मारतो – “फक्त पूजा नको, आचरण हवे.”

संत कर्ममेळा म्हणजे एक चळवळ आहे. एका मुलाची, ज्याने वडिलांचा अपमान पाहिला आणि तो अपमान शब्दात बदलला.

त्यांनी समाजाला दोन गोष्टी हक्काने दिल्या देव मागण्याचे धैर्य,माणसाला माणूस म्हणून जगण्याचा अधिकार

“नामा म्हणे कर्ममेळा बोले
विठ्ठलाविण कोण जवळे
जात-पात बाजूला ठेवा
चला सगळे पंढरीला”

मेहुणा राजाच्या मातीतून निघालेला हा आवाज आजही महाराष्ट्रभर घुमतो. कारण जोपर्यंत एकही माणूस “मी वेगळा आहे” म्हणून वागवला जाईल, तोपर्यंत कर्ममेळा जिवंत राहील.
*प्रा.दिलीप आनंदराव जाधव. सांगली* .
*राज्य कोषाध्यक्ष*
*कनिष्ठ महाविद्यालयीन मराठी विषय शिक्षक महासंघ, महाराष्ट्र राज्य.*