संत चोखामेळा: महाद्वाराच्या पायरीवरची समता

*वारी -९*

पंढरपूरच्या महाद्वारातून आत जाताना पाय आपोआप एका ठिकाणी थबकतात. डाव्या हाताला, अगदी पहिल्याच पायरीवर एक साधी समाधी आहे. ना संगमरवरी झाकण, ना गगनाला भिडणारा कळस. पण त्या समाधीवर दररोज हजारो माथे आपटतात. कारण ती समाधी एका संताची आहे ज्याने आयुष्यभर दाराबाहेर राहूनही देवाला आत आणले.
नाव आहे – संत चोखामेळा.

संत चोखामेळांच्या जन्माविषयी दोन कथा सांगितल्या जातात.

संत महिपती आपल्या “भक्तविजय” ग्रंथात लिहितात की चोखोबांचा जन्म पंढरपूरातच झाला. चंद्रभागेच्या काठी, विठ्ठलाच्या सावलीत त्यांनी पहिला श्वास घेतला.
तर काही अभ्यासक म्हणतात त्यांचा जन्म इ.स. १२७३ मध्ये विदर्भातील देऊळगाव राजा तालुक्यातील मेहुना-मेहुणपुरा गावी झाला.

कोठेही जन्म झाला तरी दोन्ही कथांचे सार एकच आहे. जिथे जन्म झाला तिथे त्यांना “जाती”चे लेबल मिळाले. ते महार कुटुंबात जन्मले. वडीलांचे नाव काशा आणि आईचे नाव निर्मळा. पत्नी संत सोयराबाई, मुले कर्ममेळा आणि निरामेळा. हे संपूर्ण कुटुंबच भक्तीला वाहून घेतलेले होते.
चोखोबा म्हणतात,
“न लगे मुक्ती धन संपदा। संत संग देई सदा॥
चोखा म्हणे विठ्ठलाविण। क्षण न राहे एक क्षण॥”

मुक्ती नको, पैसा नको. फक्त संतांचा सहवास आणि विठ्ठलाचे नाम हवे. हीच त्यांच्या जन्माची सार्थकता होती.

चोखोबांचे गुरु होते संत नामदेव. नामदेवांच्या संगतीत ते लहानपणापासूनच राहिले. नामदेव कीर्तनाला जातील तिथे चोखोबा त्यांच्यासोबत असत. वीणा वाजवणे, टाळ वाजवणे, अभंग म्हणणे , हे त्यांचे काम.
नामदेवांनी त्यांना एकच मंत्र दिला “नामस्मरण”. आणि चोखोबांनी तो मंत्र हाडामासात भिनवला.

“नामयाचा संगती। तरलो भवसागराप्रती॥
चोखा म्हणे गुरुकृपा। झाली माझ्या माथा॥”

गुरुच्या कृपेनेच भवसागर पार झाला, असे ते कृतज्ञतेने सांगतात.
उपजीविकेसाठी चोखोबा पंढरपूरला आले. त्यांना विठ्ठल मंदिराच्या बांधकामाचे आणि गावकुसाचे काम मिळाले. दिवसभर दगड फोडायचे, माती वाहायची, भिंती बांधायच्या.
पण रात्री? रात्री त्यांचे खरे काम सुरू व्हायचे. कुटुंबासोबत बसून अभंग रचणे, कीर्तन करणे.
त्यांनी कामालाच पूजा मानले
“कुदळ फावडे हाती। तुझी सेवा करी चित्ती॥
चोखा म्हणे पांडुरंगा। कष्टाविण नाही मंगा॥”

हातात कुदळ आणि मनात विठ्ठल. हेच त्यांचे जीवन सूत्र होते. त्यांनी कधीही आपल्या कामाला कमी लेखले नाही. उलट त्याच कष्टातून त्यांनी समतेचा संदेश दिला.
चोखोबांचे सुमारे २५० अभंग उपलब्ध आहेत. त्यांची भाषा साधी आहे, पण त्यात वीज आहे. त्यांच्या अभंगातून तीन गोष्टी ठळकपणे समोर येतात.
समाजाने त्यांना मंदिराबाहेर ठेवले. तेव्हा ते व्यथेने विचारतात,
“जाति पुससी मज, काय करू मी?
तुझे दर्शन व्हावे, हीच आस मनी॥
चोखा म्हणे देवा, भेदाभेद न करी।
सर्वांसी समान, तू पांडुरंग हरी॥”

“माझी जात विचारतोस? मला फक्त तुझे दर्शन हवे आहे.” देवाला दिलेला हा थेट सवाल आहे.
“बाहेर घालूनी देई। आत राहे पाषाण हृदयी॥
चोखा म्हणे त्या मूर्खाला। देव कोठे सापडला॥”

माणसाला बाहेर आणि दगडाला आत ठेवणाऱ्याला देव कसा मिळेल? हा उपरोध भेदक आहे.
रंगात न्हालेला भक्तीचा आनंद ही
चोखोबांची भक्ती ही कोरडी नव्हती. ती आनंदी होती, नाचणारी होती.
“अभिर गुलाल उधळीत रंग। नाथा घरी नाचे माझा सखा पांडुरंग॥
गर्जे टाळ मृदंग। वीणा झणझणी वाजे चांग॥
नाचती गोप गोपी। वृंदावनी रंग रस पिकला॥
चोखा म्हणे बा, केला गोविंदा सोहळा॥”

होळीच्या दिवशी अभिर-गुलाल उधळला जातो आणि त्याच रंगात चोखोबांना पांडुरंग नाचताना दिसतो. टाळ-मृदंगाचा गजर, वीणेचा झंकार. हे केवळ वर्णन नाही, हा अनुभव आहे. त्यांच्या भक्तीचा उत्सव आहे.

चोखोबा सर्वांना हाक मारतात:
“नट खट यावे शुद्ध होऊन जावे।
दवंडी पिटी भावे डोळा॥
पापी तापी येती। नामे पावन होती॥
चोखा म्हणे नामे। तुटती जन्माचे भ्रम॥”

नट-खट, पापी-तापी सगळ्यांनी शुद्ध होऊन यावे. भावाने डोळ्यात पाणी आणून नाम घेतले की सगळे पावन होतात. नामाने जन्म-जन्माचे भ्रम तुटतात. हा त्यांचा सर्वसमावेशक संदेश होता.
चोखोबांच्या मृत्यूची कथाही तितकीच विलक्षण आहे.

एकदा मंगळवेढा येथे गावकुसाचे काम चालू होते. मुसळधार पाऊस पडला आणि बांधकामाची दरड अचानक कोसळली. त्या ढिगाऱ्यात चोखोबा गाडले गेले.

दंतकथा सांगते की त्या ढिगाऱ्यातूनही “विठ्ठल-विठ्ठल” चा गजर येत होता. त्यांच्या हाडातूनही नाम बाहेर पडत होते.

ही बातमी ऐकताच संत नामदेव धावत आले. त्यांनी माती बाजूला करून चोखोबांच्या अस्थी गोळा केल्या. त्या अस्थी घेऊन ते पंढरपूरला आले आणि विठ्ठल मंदिराच्या महाद्वाराजवळ त्यांची समाधी बांधली.

म्हणूनच आजही नियम आहे . आधी चोखोबांच्या समाधीला वंदन, मगच गाभाऱ्यात प्रवेश.

नामदेव म्हणाले असतील: “चोखा, तुला आयुष्यभर आत येऊ दिले नाही. आता तूच दार बनून उभा रहा.”

महाद्वाराची ती पायरी आज तीर्थ बनली आहे. ती पायरी ओरडून सांगते.
“येथे येताना गर्व ठेवा बाहेरी। आत आहे माझा हरी॥
चोखा म्हणे ऐका, एकच आहे सार।
सर्वांभूती देव, हाचि धर्म थोर॥”

आयुष्यभर ज्याला आत जाऊ दिले नाही, त्याच्यावरून पाय ठेवूनच आज आत जाता येते. यापेक्षा मोठी विडंबना आणि यापेक्षा मोठा विजय कोणता असेल?

चोखोबांची पत्नी संत सोयराबाई देखील याच वेदनेतून बोलतात
“आम्ही जाति नीच, आम्हां नावडती।
यासाठी देवा, आम्हां जवळ न येती॥
सोयरा म्हणे आता, कोण करील निवारण।
तुझ्या नामाविण आम्हां, नाही दुसरे शरण॥”
कारण त्यांचा लढा संपलेला नाही. आज जात नाही, पण “वर्ग” आहे. “पद” आहे. “पैसा” आहे. माणसाला माणूस म्हणून बघण्याऐवजी आपण अजूनही लेबल लावतो.
“कर्म करी सावधान। तेणे संतुष्टे भगवंत॥”
सावधपणे केलेले कर्म हेच देवाला आवडते.
“नामे संकटे नासती। नामे पापे झडती॥ चोखा म्हणे नामधारका। भय नाही लोका॥”
नाम घेतले की संकटे नष्ट होतात.
“नट खट यावे शुद्ध होऊन जावे।”सगळ्यांसाठी दार खुले आहे, फक्त मन शुद्ध हवे.

पायरीवरचा दिवा कधीच विझणार नाही पंढरपूरची ती पायरी दर पावसाळ्यात झिजते. पण चोखामेळांचा विचार कधीच झिजणार नाही.

ते शेवटी एकच मागतात:
“चोखा म्हणे आता, एकचि करा।
सर्वांसी व्हा आपुला॥”

सगळ्यांना आपलेसे करा. हाच खरा विठ्ठल आहे.

जेव्हा तुम्ही पुढच्या वेळी पंढरपूरला जाल, तेव्हा महाद्वाराच्या पायरीवर एक क्षण थांबा. डोळे मिटा. तुम्हाला नक्की ऐकू येईल – हाडातून येणारा “विठ्ठल-विठ्ठल” चा गजर.

कारण संत मरत नाहीत. ते समाधीतूनही समाजाला जागे करत राहतात.
*प्रा. दिलीप आनंदराव जाधव, सांगली* .
*राज्य कोषाध्यक्ष*
*कनिष्ठ महाविद्यालयीन मराठी विषय शिक्षक महासंघ, महाराष्ट्र राज्य.*
‌ ‌ *सचिव*
*सांगली जिल्हा कनिष्ठ महाविद्यालयीन शिक्षक संघटना, सांगली.*