संत मुक्ताबाई : भक्ती, भावनेचा झरा

वारी- ४

महाराष्ट्राच्या संत परंपरेत चार नावं घेतली की हृदय आपोआप नम्र होतं. ज्ञानदेव, निवृत्तीनाथ, सोपान आणि मुक्ताबाई. या चौघांचं घर म्हणजे एक चालता-बोलता विद्यापीठ होतं. आणि या चौघांमध्ये सगळ्यात लहान, पण तेजाने सगळ्यात मोठी असणारी एक मुलगी. नाव मुक्ताबाई.

वयाने लहान, अनुभवाने प्राचीन. शब्दांनी कोवळी, विचारांनी ब्रह्मज्ञानी. तिचं आयुष्य म्हणजे एक पेटलेली ज्योत आहे. जी स्वतः जळते आणि दुसऱ्यांना प्रकाश देते.

मुक्ताबाईचा जन्म इसवी सन १२७९ च्या आसपास आपेगावला झाला. विठ्ठलपंत आणि रुक्मिणीबाईंच्या पोटी. पण हा जन्म सोपा नव्हता. संन्यास घेऊन परत गृहस्थाश्रमात आल्यामुळे विठ्ठलपंतांना समाजाने बहिष्कृत केलं होतं. “भ्रष्ट” म्हणून हिणवलेलं हे कुटुंब गावोगाव भटकत होतं.

या भटकंतीतच आई-वडील गेले. चार लहान मुलं. सगळ्यात मोठा निवृत्तीनाथ, मग ज्ञानदेव, मग सोपान आणि सगळ्यात लहान मुक्ता. वय वर्षे आठ-नऊ.

तुम्ही विचार करा. आठ वर्षांची मुलगी. ना आई, ना वडील. समाजाचा तिरस्कार. पोटाची भूक. आणि तरीही तिच्या चेहऱ्यावर तक्रार नाही. भीती नाही. कारण तिच्या मोठ्या भावांच्या डोळ्यात तिला ईश्वर दिसत होता.

निवृत्तीनाथांनी तिला मांडीवर घेऊन ज्ञान दिलं. ज्ञानदेवांनी तिला गोष्टीसारख्या उपनिषदं सांगितली. सोपानदादांनी तिला भजनं शिकवली. मुक्ता ऐकायची. आणि ऐकून ऐकून ती मोठी झाली. शरीराने नव्हे, तर आत्म्याने.

मुक्ताबाईंनी फारसे ग्रंथ लिहिले नाहीत. पण त्यांचे जे काही ४०-४५ अभंग उपलब्ध आहेत, ते वाचले की वाटतं एखाद्या वज्राने काळीज चिरलं.

त्यांची भाषा सोपी आहे. पण आत खोल आहे. त्यात राग नाही, तक्रार नाही. आहे फक्त एक तळमळ. “मला देव हवा आहे” ही तळमळ.

“मुक्ताई म्हणे ज्ञानदेवा भेटी ।
सुखाची ल्याहाटी उरली नाही ॥”

किती साधे शब्द! पण यात किती अर्थ आहे. “दादांनो, तुमची भेट झाली की आता सुखाची काही कमतरता राहिली नाही.” हा फक्त भावनिक उद्गार नाही. हा आत्मज्ञानाचा जयघोष आहे.

आणखी एक अभंग :

“गोविंदा रे गोपाळा ।
तुझ्या नामाची माळा गळा घालीन ॥
मुक्ताई म्हणे निवृत्ती दाता ।
सोपान ज्ञानदेव माझे भ्राता ॥”

इथे ती गोविंदाला हाक मारते. आणि लगेच आपल्या तीन भावांची नावं घेते. तिच्यासाठी देव आणि भाऊ एकच आहेत. भाऊ म्हणजे तिचा देव. आणि देव म्हणजे तिचा भाऊ.

तिच्या अभंगात उपदेश नाही. तत्वज्ञानाची आडवळणं नाहीत. आहे फक्त अनुभव. “मी पाहिलं आहे, म्हणून सांगते” हा ठामपणा आहे.

ज्ञानदेव आणि मुक्ताबाईचं नातं शब्दात मांडणं कठीण आहे. ते नातं भाऊ-बहीणीचं आहे, पण त्यापेक्षा खूप मोठं आहे. ते नातं गुरु-शिष्याचं आहे, पण त्यापेक्षाही जास्त गोड आहे. ते नातं दोन आत्म्यांचं एक होणं आहे.

ज्ञानदेव मुक्ताला “ताई” म्हणत नसत. “मुक्ते” म्हणत. पण त्या एका “मुक्ते” मध्ये संपूर्ण विश्वाची माया होती.

लहानपणापासून मुक्ताने ज्ञानदेवांना बघितलं. लोक त्यांना “भ्रष्टाचे पोर” म्हणायचे. दगड मारायचे. पण ज्ञानदेव शांत. त्यांच्या शांतीतूनच मुक्ताने धीर शिकला.

जेव्हा ज्ञानदेवांनी “भावार्थदीपिका” म्हणजे ज्ञानेश्वरी लिहायला सुरुवात केली, तेव्हा मुक्ता त्यांच्या बाजूला बसायची. शाईचा दिवा सांभाळायची. मधून मधून एखादा प्रश्न विचारायची. आणि ज्ञानदेव तिला समजावून सांगायचे.

ती त्यांची श्रोती होती, प्रेरणा होती, आणि कधी कधी समीक्षकही होती.

एकदा ज्ञानदेव खूप विचारात होते. मुक्ताने विचारलं, “दादा, काय झालं?”
ज्ञानदेव म्हणाले, “मुक्ते, लोकांना ज्ञान मिळावं म्हणून लिहितोय. पण भाषा कमी पडते आहे.”
मुक्ता हसून म्हणाली, “दादा, भाषा कमी पडत नाही. हृदय बोलायला लागतं तेव्हा शब्द आपोआप येतात.”

हा आत्मविश्वास. आठ-नऊ वर्षांच्या मुलीचा.

मुक्ताबाईंच्या आयुष्यातील सगळ्यात मोठी घटना म्हणजे चांगदेवांशी झालेला संवाद. चांगदेव योगी होते. १४०० वर्षे जगले होते. त्यांना आपल्या तपस्येचा, वयाचा खूप अभिमान होता.

त्यांनी ज्ञानदेवांना पत्र पाठवलं. कोरा कागद. म्हणजे “तुम्ही इतके ज्ञानी आहात तर यावर लिहून दाखवा.”

ज्ञानदेव उत्तर देणार तेवढ्यात मुक्ता पुढे आली. ती म्हणाली, “दादा, मी उत्तर देते.”

आणि तिने चांगदेवांना एक अभंग पाठवला :

“तपाचा डोंगर माथा ।
ज्ञानाचा कण नाही हाता ॥
वर्षे मोजुनी काय होते ।
जर आत्मा ओळखला नसेल हृदयात ॥”

या एका अभंगाने चांगदेवांचा १४०० वर्षांचा अहंकार चुराडा झाला. ते धावत आले. आणि ज्ञानदेवांच्या पायावर डोकं ठेवलं.

इथे मुक्ता फक्त बहीण नव्हती. ती गुरु होती. तिने जगाला दाखवून दिलं की ज्ञानाला वय नसतं. ज्ञानाला लिंग नसतं. ज्ञानाला फक्त एकच अट असते, ती म्हणजे निर्मळ हृदय.

मुक्तासाठी ज्ञानदेव म्हणजे काय होते?

ते तिचे रक्षक होते. लहानपणी उपाशी असताना त्यांनी घास भरवला.
ते तिचे शिक्षक होते. त्यांनी तिला गीता, उपनिषदं सोप्या भाषेत सांगितली.
ते तिचे सखे होते. रात्री झोपताना आकाशाकडे बघून तारे मोजायचे.
आणि सगळ्यात महत्त्वाचं, ते तिचे देव होते.

मुक्ताच्या अभंगात वारंवार “ज्ञानदेवा” हा शब्द येतो. तो केवळ संबोधन नाही. ती हाक आहे.

“ज्ञानदेवा तुज पाहिले ।
तरी समाधान झाले ॥”

या ओळीत एका लहान बहिणीचं संपूर्ण विश्व सामावलं आहे. तिचं सुख, तिची शांती, तिचा देव सगळं ज्ञानदेवांमध्ये आहे.

पण हे एकतर्फी नव्हतं. ज्ञानदेवांनाही मुक्ताचा खूप अभिमान होता. ते म्हणायचे, “मुक्ता ही आमची कुलदेवता आहे.”
जेव्हा जेव्हा त्यांना काही अडचण यायची, तेव्हा ते मुक्ताकडे बघायचे. तिच्या डोळ्यात त्यांना उत्तर दिसायचं.

इसवी सन १२९६. ज्ञानदेवांनी वयाच्या २१ व्या वर्षी आळंदीला संजीवन समाधी घेतली.

त्या दिवशी मुक्ता १७ वर्षांची होती. तिचं सर्वस्व गेलं.
ज्याच्या खांद्यावर ती मोठी झाली, ज्याच्या शब्दात तिला देव दिसला, जो तिचा दादा आणि देव दोन्ही होता, तो निघून गेला.

त्या दिवसानंतर मुक्ताने जे अभंग लिहिले ते वाचवत नाहीत.

“गेले माझे ज्ञानदेव ।
उरली फक्त आठवण ॥
कोणाशी बोलू आता ।
कोण माझे सांत्वन ॥”

या ओळी वाचल्या की डोळे भरून येतात. ही एखाद्या तत्वज्ञाची वेदना नाही. ही एका लहान बहिणीची वेदना आहे. जिने आपला दादा गमावला.

पण मुक्ता खचली नाही. ज्ञानदेवांनी तिला जे शिकवलं होतं, “आत्मा अमर आहे”, ते तिने जगाला सांगायला सुरुवात केली. दादाच्या रूपाने ती आता सगळ्यांची दादी झाला.
मुक्ताबाईंचं तत्त्वज्ञान खूप सोपं आहे. ते अवघड ग्रंथात नाही. ते रोजच्या जगण्यात आहे.

त्या म्हणतात, देव मंदिरात नाही. देव माणसात आहे.
देव उपवासात नाही. देव सेवेत आहे.
देव मोठ्या यज्ञात नाही. देव एका भुकेल्याला दिलेल्या घासात आहे.

“अन्न हे पूर्णब्रह्म ।
उदरभरण नोहे जाण ॥
यज्ञकर्म समजावे ।
सहजीवन व्हावे ॥”

त्या जात-पात मानत नव्हत्या. स्त्री-पुरुष भेद मानत नव्हत्या. त्या म्हणायच्या, “आत्मा एक आहे. मग भेद कशाला?”

आणि सगळ्यात महत्त्वाचं, त्या म्हणायच्या की मुक्ती कुठे बाहेर नाही. मुक्ती आपल्या मनात आहे. अहंकार सोडला की माणूस मुक्त होतो. म्हणूनच त्यांचं नाव मुक्ता.

ज्ञानदेव गेल्यानंतर २-३ वर्षांनीच मुक्ताबाईंनीही देह ठेवला. वय अवघं १८-१९.
ठिकाण मेढा. तिथे आजही त्यांची समाधी आहे.

एवढं लहान आयुष्य. पण एवढा मोठा ठसा.
कारण त्यांनी जगून दाखवलं की स्त्री म्हणजे फक्त घर सांभाळणारी नाही.
स्त्री म्हणजे विचार देणारी, दिशा दाखवणारी, समाजाला जागवणारी शक्ती आहे.
आज ७५० वर्षांनीही जेव्हा एखादी मुलगी म्हणते, “मला शिकायचं आहे”, तेव्हा तिच्यात मुक्ता असते.
जेव्हा एखादी बहीण भावासाठी रडते, तेव्हा तिच्यात मुक्ता असते.
जेव्हा कोणी अहंकाराला प्रश्न विचारतं, तेव्हा त्यात मुक्ता असते.

मुक्ताबाई आपल्याला एकच गोष्ट शिकवतात.
ज्ञान हे पुस्तकात नाही. ज्ञान हे जगण्यात आहे.
भक्ती म्हणजे देवाला हार घालणं नाही. भक्ती म्हणजे माणसाला माणूस म्हणून बघणं आहे.
आणि नातं म्हणजे रक्ताचं बंधन नाही. नातं म्हणजे “तू पडशील तर मी हात देणार” ही भावना आहे.

ज्ञानदेव आणि मुक्ता. हे नातं महाराष्ट्राला कायम प्रेरणा देत राहील.
कारण हे नातं सांगतं की घरातच गुरु असू शकतो.
आणि लहान बहीणही मोठ्या भावाला ज्ञान देऊ शकते.

शेवटी मुक्ताबाईंचाच एक अभंग डोळ्यासमोर येतो :

“मुक्ताई म्हणे आता ।
उरले नाही काही कर्ता ॥
सर्व जाले एकाकार ।
ज्ञानदेवा भेटीचा सोहळा ॥”

दादा भेटले. आणि आयुष्य पूर्ण झालं.
याहून मोठी मुक्ती कोणती?

*प्रा‌ दिलीप आनंदराव जाधव,सांगली*
*राज्य कोषाध्यक्ष*
*कनिष्ठ महाविद्यालयीन मराठी विषय शिक्षक महासंघ, महाराष्ट्र राज्य*
‌ *सचिव*
*सांगली जिल्हा कनिष्ठ महाविद्यालयीन शिक्षक संघटना,सांगली.*