संत निवृत्तीनाथ : ज्ञानाचा पहिला दीप

*वारी -५*

आषाढाची वारी सुरू झाली की पंढरपूरच्या वाटा दुमदुमून जातात. “ज्ञानबा तुकाराम” चा गजर कानी पडतो. या गजरात एक नाव हळुवारपणे विरघळलेलं असतं, जे कधीच पुढे येत नाही पण ज्याच्याशिवाय ही संपूर्ण वारी अपूर्ण आहे. ते नाव आहे संत निवृत्तीनाथ.

ते वारकरी संप्रदायाचे सूर्य नव्हते. ते त्या सूर्याला उगवणारी पहिली पहाट होते.

इ.स. १२७३. पैठणजवळचं आपेगाव. विठ्ठलपंत आणि रुक्मिणी यांच्या पोटी चार अपत्ये जन्माला आली. समाजाने त्यांना “पतित” ठरवले. कारण संन्यास सोडून पुन्हा गृहस्थाश्रमात आलेले आई-वडील.

अशा वादळात सर्वात मोठा म्हणून निवृत्तीनाथ उभे राहिले. त्यांच्या खांद्यावर फक्त घराची जबाबदारी नव्हती, तर तीन नाजूक जीवांच्या भवितव्याची जबाबदारी होती. ज्ञानदेव, सोपान, मुक्ताबाई.

भिक्षा मागत, गावोगाव फिरत, निंदेचे घोट पित त्यांनी या चौघांना वाढवले. या काळातच त्यांना गहिनीनाथ भेटले. नाथ संप्रदायाच्या योगमार्गाची दीक्षा त्यांना मिळाली. पण त्यांनी ती दीक्षा फक्त स्वतःपुरती ठेवली नाही. ती त्यांनी ज्ञानेश्वरांच्या ओंजळीत ओतली.

निवृत्तीनाथ म्हणजे चालतं-बोलतं वैराग्य. त्र्यंबकेश्वरच्या ब्रह्मगिरीवर त्यांनी कित्येक वर्षे साधना केली. पण त्यांची साधना गुहेत बंदिस्त नव्हती. ती भावंडांच्या डोळ्यातून जगाकडे पाहत होती.

संत निवृत्तीनाथांनी फारसे ग्रंथ लिहिले नाहीत. पण जे थोडे अभंग लिहिले ते म्हणजे अनुभवाचे ठेवेच आहेत.

त्यांची भाषा नाथपंथी आहे, पण अंतःकरण वारकरी आहे. योगाची कठीण भाषा त्यांनी भक्तीच्या मृदुतेने सोपी केली.

“निवृत्ती म्हणे ज्ञानदेवा । तूचि माझा जीवा ।
तुझेनी कृपादृष्टी । अज्ञान गेले दृष्टी”|

या ओळी वाचल्या की अंगावर काटा येतो. एक गुरु आपल्या शिष्याला “जीवा” म्हणतो. यापेक्षा मोठं प्रेम कोणतं?

त्यांच्या अभंगात तीन सूर आहेत.

पहिला सूर आहे वैराग्याचा. “देह जावो किंवा राहो, पांडुरंगी पडो भावो” या वृत्तीने त्यांनी देहाला तुच्छ लेखले.

दुसरा सूर आहे योगाचा. कुंडलिनी, सहस्रार, शून्य, ब्रह्मरंध्र याबद्दल ते बोलतात. पण ते बोलताना त्यात विठ्ठल भरतात. त्यामुळे योग कोरडा रहात नाही.

तिसरा आणि सर्वात मोठा सूर आहे करुणेचा.समाजाने त्यांना झिडकारलं, तरी त्यांनी समाजासाठीच ज्ञानाचा दरवाजा उघडला. “सर्वांभूती परमेश्वर” ही शिकवण त्यांनी आचरणातून दिली.

त्यांनी नामस्मरणाला घराघरात नेले. हरिपाठाच्या बीजाला खतपाणी घालण्याचं काम त्यांचंच होतं.
जगात अनेक गुरु-शिष्य झाले. पण निवृत्ती-ज्ञानदेवाचं नातं वेगळं आहे. कारण इथे रक्ताचं नातं आणि ज्ञानाचं नातं एकत्र आलं.

निवृत्तीनाथांसाठी ज्ञानदेव म्हणजे काय होते?
ते होते त्यांच्या डोळ्याचं पारणं. ज्या समाजाने त्यांना नाकारलं, त्याच समाजाला उत्तर देणारं तेज.

जेव्हा ज्ञानेश्वरांनी “मी ग्रंथ लिहीन” असं म्हटलं, तेव्हा निवृत्तीनाथांनी त्यांच्या पाठीवर हात ठेवला. “लिही” हा एक शब्द मराठी भाषेचं भाग्य बदलून गेला. त्यातून ज्ञानेश्वरी जन्माला आली.आणि ज्ञानेश्वरांसाठी निवृत्तीनाथ?
ते म्हणजे आधारवड. सावली. प्रत्येक अध्यायाच्या शेवटी “निवृत्तीचे दास ज्ञानदेव म्हणे” असं लिहून त्यांनी जगाला सांगितलं की माझ्या प्रत्येक शब्दामागे माझ्या दादाचा आशीर्वाद आहे.

एकदा पैठणच्या ब्राह्मणांनी या चौघांची परीक्षा घेण्यासाठी त्यांना गाढवावरून पाणी भरण्यास सांगितले. ज्ञानेश्वरांनी त्या गाढवाच्या पाठीवर हात ठेवला आणि ते कळू लागले. हा चमत्कार पाहूनही निवृत्तीनाथ शांत होते. कारण त्यांना माहीत होते, ज्ञानाला वय नसतं.

ज्ञानेश्वरांनी वयाच्या २१ व्या वर्षी संजीवन समाधी घेतली. त्या धक्क्यातून सावरत निवृत्तीनाथांनीही फार काळ देह ठेवला नाही. त्र्यंबकेश्वर येथे त्यांनीही समाधी घेतली. जणू मोठा भाऊ लहान भावाला सोडून जास्त काळ राहूच शकला नाही.
वारकरी संप्रदाय म्हणजे काय?
समानता, नाम, प्रेम आणि सोपं जीवन. या संप्रदायाचा पाया कोण घालणार?

तो पाया घातला निवृत्तीनाथांनी.
वारकऱ्यांसाठी गुरु सर्वस्व आहे. “गुरुवीण कोण दाखवील वाट” ही भावना निवृत्ती-ज्ञानदेव नात्यातूनच आली. निवृत्तीनाथांनी दाखवून दिले की गुरु म्हणजे शिष्याला मोठं करणारा असतो, स्वतः मोठा होणारा नाही.वारकरी दिवसभर “विठ्ठल विठ्ठल” म्हणतात. हे नाम सर्वसामान्यांपर्यंत पोहोचवण्याचं श्रेय नाथ संप्रदायाला आणि त्यातील निवृत्तीनाथांना आहे. त्यांनी योगाला नामाची जोड दिली.

निवृत्तीनाथ संन्यासी होते, पण त्यांनी संसार नाकारला नाही. त्यांनी संसार सांभाळून परमार्थ केला. म्हणूनच वारकरी संप्रदाय म्हणतो “संसार करा, पण विठ्ठलाला विसरू नका.”

त्यांना समाजाने बहिष्कृत केलं. म्हणूनच त्यांनी कधीही कोणाला लहान-मोठं मानलं नाही. वारकरी संप्रदायात “माणूस” हाच धर्म आहे ही शिकवण इथूनच आली.

आजही वारी निघते तेव्हा पहिला मान ज्ञानेश्वर माऊलींना असतो. पण त्यांच्या आधी त्र्यंबकेश्वरच्या निवृत्तीनाथांना वंदन करणारे अनेक वारकरी आहेत. कारण त्यांना माहीत आहे, झाडाला फळं लागली तरी मुळाला विसरता येत नाही.

निवृत्तीनाथांचं वैशिष्ट्य काय? ते कधीच चर्चेत आले नाहीत.

ज्ञानेश्वर झाले विश्वगुरु. मुक्ताई झाली सिद्धयोगिनी. सोपाननाथ झाले साधक. पण निवृत्तीनाथ? ते फक्त “मोठे दादा” राहिले.

आणि हेच त्यांचं मोठेपण आहे.

ते म्हणजे कापूर. स्वतः जळून इतरांना सुगंध देणारा. ते म्हणजे मेणबत्ती. स्वतः वितळून इतरांना प्रकाश देणारी.

आजच्या काळात जिथे प्रत्येकाला “क्रेडिट” हवं असतं, तिथे निवृत्तीनाथ आपल्याला शिकवतात की खरं काम ते आहे जे नाव न घेता होतं.

त्यांनी आपल्याला तीन गोष्टी दिल्या.जबाबदारी. मोठा म्हणजे फक्त वयाने मोठा नाही, तर जबाबदारी घेणारा.समर्पण. आपलं ज्ञान, आपलं कसब दुसऱ्याच्या उन्नतीसाठी वापरणं.शांतता गाजावाजा न करता, नाव न लावता चांगलं काम करत राहणं.
त्र्यंबकेश्वरच्या डोंगरावर आजही वारा वाहतो. तो वारा जर नीट कान देऊन ऐकला तर त्यात एक आवाज येतो.

“ज्ञानदेवा…”

हा आवाज कोणाचा आहे? मोठ्या भावाचा, जो समाधीतूनही आपल्या लहान भावाचं नाव घेतो.

संत निवृत्तीनाथ म्हणजे मराठी संतसाहित्याचा “अ” कार. “अ” शिवाय कुठलाही शब्द तयार होत नाही. तसेच निवृत्तीशिवाय ज्ञानेश्वरी तयार झाली नसती.

ते गेले, पण त्यांचा विचार गेला नाही. ते समाधीत गेले, पण प्रत्येक वारकऱ्याच्या “ज्ञानबा” मधून ते आजही जिवंत आहेत.

आपण जेव्हा ज्ञानेश्वरी हातात घेतो, तेव्हा आपण फक्त एक ग्रंथ वाचत नाही. आपण एका भावाच्या त्यागाची, एका गुरुच्या प्रेमाची आणि एका संन्याशाच्या करुणेची कथा वाचतो.आणि त्या कथेचं नाव आहे – संत निवृत्तीनाथ.

“निवृत्ती म्हणे ऐका हो । विठ्ठल गोड नाम गाऊ हो ।
भवसागर तरून जाऊ हो ।”

*प्रा.दिलीप आनंदराव जाधव,सांगली*
*राज्य कोषाध्यक्ष*
*कनिष्ठ महाविद्यालयीन मराठी विषय शिक्षक महासंघ, महाराष्ट्र राज्य.*
*सचिव*
*कनिष्ठ महाविद्यालयीन शिक्षक संघटना, सांगली.*