संत सोपानदेव: भक्तीची मंद पण पवित्र ज्योत
*वारी -८*
महाराष्ट्र म्हणजे संतांची भूमी. या भूमीत ज्ञानदेवांचा सूर्य उगवला, निवृत्तीनाथांचा चंद्र शीतल झाला, मुक्ताबाईंची वीज चमकली. आणि या तेजस्वी कुटुंबाच्या अंगणात एक निरागस ज्योत तेवत राहिली, ती म्हणजे संत सोपानदेव. वयाने सर्वात लहान, पण भक्तीने आणि प्रेमाने सर्वात मोठे. त्यांचे आयुष्य अल्प होते, पण त्यांच्या अभंगांमधून वाहणारा भक्तीचा ओढा आजही तितकाच पवित्र आणि शीतल आहे.
सासवडच्या कर्हाकाठी त्यांची समाधी आहे. त्या शांत समाधीपाशी गेल्यावर असे वाटते की सोपानदेव अजूनही इथेच आहेत, एखाद्या लहान मुलासारखे विठ्ठलाचे नाव घेत बसले आहेत.
संत सोपानदेवांचा जन्म इ.स. १२७५ मध्ये आपेगाव येथे झाला. वडील विठ्ठलपंत आणि आई रुक्मिणीबाई. हे घराणेच मुळात भक्तीने भरलेले होते. पण समाजाच्या अन्यायामुळे त्यांना लहानपणापासूनच हाल सोसावे लागले.
निवृत्तीनाथ, ज्ञानदेव, मुक्ताबाई आणि सोपानदेव. ही चार भावंडे म्हणजे चार वेगवेगळ्या वाटा, पण ध्येय एकच. निवृत्तींनी योग दिला, ज्ञानदेवांनी ज्ञान दिले, मुक्ताईने वैराग्य दिले, आणि सोपानदेवांनी दिली निखळ भक्ती.
सोपानदेव ज्ञानदेवांचे धाकटे बंधू. ज्ञानदेव त्यांना “सोपान” म्हणताना आवाजात माया ओसंडून वाहायची. आणि सोपानदेवही दादांच्या सावलीतच मोठे झाले. ते कुठेही गेले तरी दादांसोबत. पंढरपूरच्या वारीत, त्र्यंबकेश्वरच्या दर्शनात, पैठणच्या कीर्तनात. दादा बोलायचे आणि सोपान ऐकायचे. दादा लिहायचे आणि सोपान टाळ वाजवायचे.
त्यांचे नाते फक्त रक्ताचे नव्हते. ते गुरु-शिष्याचे होते, सख्याचे होते, दोन दिव्यांचा एकमेकांत मिसळण्याचा होता.
सोपानदेवांनी मोठे युद्ध केले नाही, राज्य केले नाही, ग्रंथ लिहिले नाहीत. मग त्यांचे कार्य काय? त्यांचे कार्य होते रोजच्या माणसाला देवाजवळ नेणे.
त्या काळात समाजात जातपातीचे भेद होते. सोपानदेवांनी आपल्या आचरणाने सांगितले की विठ्ठलाच्या दरबारी सगळे सारखे आहेत. ते म्हणायचे,
“सोपान म्हणे सदा | विठ्ठल भेटीची गोडी ||
लहान थोर एकची भाव | भेदाभेद तुटला ठाव ||”
म्हणजे लहान मोठा असा भेदच नाही. सगळे एकच आहेत. निवृत्तींनी संन्यासाचा मार्ग दाखवला. पण सोपानदेवांनी सामान्य संसारी माणसाला आधार दिला. ते म्हणायचे संसार सोडू नका. संसार करताना नाम घ्या. देव शेतातही आहे, घरातही आहे.
“करी काम धंदा | आणि वाचे नाम गोडा ||”
भावंडांसोबत ते महाराष्ट्रभर फिरले. त्यांचे कीर्तन म्हणजे उपदेश नव्हता. ते जणू आई मुलाला गोष्ट सांगते तसे होते. सोपे, गोड, आणि मनाला लागणारे. लोक तासंतास ऐकायचे आणि डोळे पुसायचे.
ज्ञानदेवांनी आळंदीला संजीवन समाधी घेतली. त्यानंतर काही दिवसांतच सोपानदेवांनी सासवड येथे देह ठेवला. कर्हा नदीच्या काठावर, काळ्या पाषाणाच्या मंदिरात त्यांची समाधी आहे.
आळंदीला गर्दी असते, गजर असतो. पण सासवडला शांतता आहे. इथे आल्यावर मन आपोआप शांत होते. कारण सोपानदेव स्वतःच शांत होते. त्यांनी आयुष्यात कधी गाजावाजा केला नाही. ते फक्त प्रेमाने जगले.
सासवडकरांसाठी सोपानदेव म्हणजे कुलदैवत आहेत. कार्तिक महिन्यात इथे मोठी यात्रा भरते. वारकरी येतात, अभंग म्हणतात, आणि जातात. समाधीवर फक्त तुळस आणि फुले. मागणी काहीच नाही. कारण सोपानदेवांनीही आयुष्यात कधी काही मागितले नाही.
सोपानदेवांचे अभंग म्हणजे भक्तीचे पाठ आहेत. त्यांनी फारसे लिहिले नाही, पण जे लिहिले ते अमर झाले. त्यांच्या अभंगात तीन गोष्टी ठासून भरल्या आहेत.
त्यांना देवाकडून काही नको होते. फक्त त्याचे नाम नको होते.
“सोपान म्हणे देवा | तुझे नाम गोड ल्यावा ||
आणिक काही न मागे | फक्त तुझे रूप डोळां लागे ||”
त्यांना ऐश्वर्य नको, मुक्ती नको. फक्त विठ्ठलाचे रूप डोळ्यात हवे होते.
त्यांच्या अभंगात “मी” कधीच पुढे येत नाही. ते स्वतःला नेहमी लहान मानतात.
“मी तुझा बाळ गोपाळा | सांभाळी मायबापा ||
सोपान म्हणे पांडुरंगा | धरी हात माझ्या संगा ||”
जसे लहान मूल आईचा पदर धरते तसे ते देवाचा पदर धरतात.
ते केवळ भक्ती सांगत नाहीत, चांगले वागणूकही सांगतात.
“न बोलावे खोटे वाचा | न करावे परद्रोह साचा ||
सोपान म्हणे हेची सार | भूतदया हाचि धर्म थोर ||”
खोटे बोलू नका, कोणाचे वाईट करू नका, सगळ्यांवर दया करा. हेच खरे धर्म आहे असे ते सांगतात.
आणखी एक अभंग पहा, किती साधा आणि मार्मिक आहे:
“काय भुललासी वरिल्या भेषा |
कां तू न पाहसी आपणासी ||
दर्पणापुढे उभा राहे |
मग कळेल कोण आहे ||”
बाहेरून कितीही सोंग घेतले तरी उपयोग नाही. आधी आरशात बघून स्वतःला ओळख. हा उपदेश आजच्या काळाला किती लागू आहे.
सोपानदेव आणि ज्ञानदेव यांचे नाते वर्णनाच्या पलीकडे आहे. ज्ञानदेव जेव्हा समाधी घेणार होते तेव्हा सोपानदेवांचे रडवेगळे झाले. ते दादांच्या पायांना बिलगून म्हणाले, “दादा तुम्ही जाल तर मी कुणाला दादा म्हणू?”
ज्ञानदेवांनी त्यांना धीर दिला. “सोपान, मी जिथे आहे तिथे तू आहेस. आपण वेगळे नाही.”
आणि खरोखरच तसेच झाले. ज्ञानदेव गेल्यानंतर सोपानदेव फार काळ राहिले नाहीत. त्यांनीही सासवडला समाधी घेतली. जणू दादाशिवाय त्यांना एक श्वासही घेता येत नव्हता. हे प्रेम, हे सख्य म्हणजे महाराष्ट्राच्या संत परंपरेचा सर्वात गोड अध्याय आहे.
आज आपण धावपळीत जगतो. स्पर्धा, ताण, चिंता. अशा वेळी सोपानदेवांचे अभंग मलमासारखे लागतात.
ते म्हणतात:
“सुख पाहता जवापाडे | दुःख पर्वता एवढे ||
पण नाम घेतले की हलके | होते मनाचे ओझे ||”
समस्या मोठ्या आहेत, पण नाम त्याहून मोठे आहे.
ते म्हणतात:
“सर्वा घटी राम देवा | कोणी नाही दुजा ||
मग का करिसी भांडण | का धरिसी अभिमान ||”
सगळ्यांत देव आहे, मग भांडण कशासाठी? अहंकार कशासाठी?
त्यांची भाषा कठीण नाही. ती बाजारात, शेतात, घरात बोलली जाणारी भाषा आहे. म्हणूनच ७०० वर्षांनंतरही ती आपल्याला आपली वाटते.
संत सोपानदेव म्हणजे काय? ते एखाद्या मोठ्या नदीसारखे नव्हते. ते होते भक्तीच्या ओढ्यासारखे. लहान, शांत, पण अविरत वाहणारे.
त्यांनी आपल्याला शिकवले की महान होण्यासाठी मोठी पदवी लागत नाही. मोठे कार्य लागत नाही. फक्त निर्मळ मन लागते. प्रेमळ स्वभाव लागतो. आणि “विठ्ठल” म्हणणारी वाणी लागते.
सासवडला आजही संध्याकाळी समाधीपाशी दिवा लागतो. वारा आला की पिंपळाची पाने सळसळतात. आणि त्या सळसळीतून असे वाटते की कोणीतरी हळूवारपणे अभंग म्हणत आहे,
“सोपान म्हणे निवृत्ती ज्ञानदेवा | मुक्ताई ताई माझी ||
आम्हा भावंडांचा मेळा | विठ्ठलाच्या पायी सोहळा ||”
होय, त्यांचा मेळा आजही आहे. आळंदीमध्ये, सासवडमध्ये, पंढरपुरात, आणि आपल्या प्रत्येकाच्या मनात.
जोपर्यंत महाराष्ट्रात एकही माणूस प्रेमाने “माऊली” म्हणेल, तोपर्यंत सोपानदेव आपल्यात हसतमुखाने उभे असतील. हातात टाळ, ओठी नाम, आणि डोळ्यात विठ्ठल.
कारण भक्ती कधी मरत नाही. आणि सोपानदेवांसारखी निरागस भक्ती तर अजिबातच नाही.
*प्रा.दिलीप आनंदराव जाधव, सांगली.*
*राज्य कोषाध्यक्ष*
*कनिष्ठ महाविद्यालयीन मराठी विषय शिक्षक महासंघ, महाराष्ट्र राज्य.*
*सचिव*
*सांगली जिल्हा कनिष्ठ महाविद्यालयीन शिक्षक संघटना सांगली.*
