संत नामदेव महाराज

वारी -३

महाराष्ट्राच्या मातीला संतांची परंपरा लाभली आहे. या परंपरेतील एक तेजस्वी तारा म्हणजे संत नामदेव महाराज. तेराव्या शतकात जेव्हा समाज कर्मकांड, जातिभेद आणि अंधश्रद्धेच्या जाळ्यात अडकला होता, तेव्हा नामदेवांनी आपल्या टाळ-मृदंगाच्या गजरातून, अभंगाच्या ओघवत्या वाणीतून एक नवा पहाटेचा प्रकाश पाडला. त्यांची किर्ती अवघ्या देशात पसरली. कारण त्यांनी देवाला मंदिरातून बाहेर काढून माणसाच्या हृदयात बसवले.
हिंगोली जिल्ह्यातील नरसी बामणी हे नामदेवांचे जन्मगाव. दामाशेटी आणि गोणाई यांच्या पोटी जन्मलेला हा बालक लहानपणापासूनच विठ्ठलाच्या प्रेमात वेडा होता. आईने दिलेल्या दुधापेक्षा त्याला विठ्ठलाच्या नामाचे दूध गोड वाटायचे.

पण केवळ भावने ज्ञान मिळत नाही. यासाठी त्यांना विसोबा खेचरांसारखा गुरू लाभला. विसोबांच्या एका शब्दाने नामदेवांच्या डोळ्यातील अज्ञानाचा पडदा दूर झाला. त्यानंतर त्यांची भेट झाली ज्ञानेश्वर, निवृत्तीनाथ, मुक्ताबाई, जनाबाई आणि चोखामेळा यांच्याशी. ही भेट म्हणजे केवळ व्यक्तींची भेट नव्हती, तर महाराष्ट्राच्या सांस्कृतिक इतिहासाची ती सुवर्णसंधी होती. या मंडळींसोबत नामदेवांनी संपूर्ण देशभर तीर्थयात्रा केल्या. पायी चालत, कीर्तन करत, लोकांना जागे करत ते पुढे गेले.त्या काळात धर्म म्हणजे यज्ञ, व्रत, कठीण व्रतवैकल्ये. सामान्य माणसाला देवापर्यंत पोहोचणे अशक्य होते. नामदेवांनी हा मार्ग सोपा केला. त्यांनी सांगितले, “फक्त नाम घ्या”.

टाळ हात, मृदंग साथीला आणि मुखात “विठ्ठल विठ्ठल” चा जप. हाच त्यांचा धर्म होता. त्यांच्या कीर्तनाने दगडालाही पाझर फुटायचा. शेतकरी शेत सोडून यायचा, स्त्रिया घरातील कामे टाकून ऐकायला यायच्या. कारण नामदेवांची भाषा ही पंडितांची संस्कृत नव्हती, तर शेतात काम करणाऱ्या कष्टकऱ्यांची भाषा होती.

_”नाम म्हणे विठ्ठल, विठ्ठल म्हणे नाम।_
_आम्ही दोघे जण, एकची जाण।।”_
या एका ओळीत त्यांनी भक्त आणि देव यांच्यातील अद्वैत सांगून टाकले.

संत नामदेव हे केवळ कीर्तनकार नव्हते, तर ते युगप्रवर्तक कवी होते. त्यांच्या लेखणीतून सुमारे २५०० मराठी अभंग आणि ६० हून अधिक हिंदी पदे निर्माण झाली.

त्यांचे मराठी अभंग हे भक्ती, ज्ञान आणि वैराग्याचा त्रिवेणी संगम आहेत. त्यात विठ्ठलाची आळवणी आहे, समाजाला उपदेश आहे आणि आत्मपरीक्षणही आहे. त्यांची भाषा अलंकारिक नाही, पण अंतःकरणाला भिडणारी आहे.

सर्वात मोठी गोष्ट म्हणजे त्यांची वाणी सीमांच्या पलीकडे गेली. पंजाबमध्ये जाऊन त्यांनी हिंदीत पदे रचली. आणि ती पदे इतकी पवित्र ठरली की, शीख धर्माच्या “गुरु ग्रंथ साहिब” या पवित्र ग्रंथात त्यांना स्थान मिळाले. एका मराठी संताची वाणी जगातील एका मोठ्या धर्माच्या धर्मग्रंथात स्थान पावणे, ही नामदेवांच्या कार्याची जागतिक पोचपावती आहे.
नामदेवांचे सर्वात मोठे कार्य हे सामाजिक आहे. त्या काळात माणसाला माणूस म्हणून किंमत नव्हती, जात म्हणून किंमत होती. अशा वेळी नामदेवांनी ठणकावून सांगितले: “देवळात देव एकच आहे, मग भेद का?”

त्यांचे परममित्र संत चोखामेळा हे महार जातीचे होते. त्या काळात ज्यांना मंदिरात प्रवेश नव्हता, त्यांना नामदेवांनी आपल्या खांद्याला खांदा लावून वारीत चालवले. एकत्र बसून जेवले, एकत्र कीर्तन केले.

_”उंच नीच कांही नेणे, सदा विठ्ठल चिंतने”_
या ओळीत त्यांनी संपूर्ण वर्णव्यवस्थेला नाकारले. त्यांनी सांगितले की, माणूस हा त्याच्या कर्माने आणि भक्तीने मोठा होतो, जन्माने नाही. त्यांच्या या विचारांनी दलित आणि वंचित समाजाला आत्मविश्वास दिला आणि आत्मसन्मान परत मिळवून दिला.
त्या काळात स्त्रियांना शिक्षण आणि धर्मचर्चेत स्थान नव्हते. पण नामदेवांनी मुक्ताबाई आणि जनाबाई यांना गुरुच्या नजरेने पाहिले. जनाबाईंच्या ओव्या त्यांनी आदराने ऐकल्या. मुक्ताबाईंशी तत्त्वचर्चा केली. त्यामुळे महाराष्ट्रातील स्त्री भक्ती परंपरेला बळ मिळाले. नामदेवांनी दाखवून दिले की ज्ञानाला आणि भक्तीला लिंग नसते.
नामदेव फक्त महाराष्ट्राचे राहिले नाहीत. ते सुमारे २० वर्षे पंजाबमधील घुमान गावी राहिले. तिथे त्यांनी हिंदू, मुस्लिम, शीख सर्वांशी संवाद साधला. कबीर, रविदास, गुरू नानक यांच्या विचारांवर त्यांच्या वाणीचा प्रभाव आहे.

त्यांनी मराठी भक्तीचा वारा उत्तर भारतापर्यंत नेला. त्यामुळे भारताच्या विविध भागांतील भक्ती आंदोलनाला एक सूत्र मिळाले. खऱ्या अर्थाने ते “राष्ट्रीय संत” होते. त्यांनी भाषा, प्रांत आणि धर्म यांच्या पलीकडे जाऊन “भारतीयत्व” जपले.
नामदेवांनी संन्यास घेतला नाही. ते संसारात राहिले, व्यापार केला, कुटुंब सांभाळले. आणि तरीही अखंड भक्ती केली. त्यामुळे त्यांनी सामान्य माणसाला संदेश दिला: “संसार सोडायची गरज नाही, फक्त मन देवाला द्या”. हा आदर्श आजच्या धावपळीच्या जीवनातही मार्गदर्शक ठरतो.
आज ७०० वर्षांनंतरही आषाढी वारीमध्ये लाखो वारकरी “ज्ञानोबा-तुकाराम” च्या जयघोषाबरोबर “नामदेव महाराज की जय” असाही गजर करतात. त्यांचे अभंग शाळांमधून शिकवले जातात, मंदिरात गायले जातात, आणि घराघरात ऐकले जातात.

संत नामदेवांनी भक्तीची सोपी वाट,नामस्मरणसमतेचा पाया माणूस एक भाषा आणि प्रांतांच्या पलीकडील प्रेम या गोष्टी दिल्या.

त्यांचे जीवन म्हणजे एक संदेश आहे. तो संदेश असा की, देव शोधायला हिमालयात जाऊ नका. तो तुमच्या शेजाऱ्यात आहे, तुमच्या कामात आहे, तुमच्या माणुसकीत आहे.

_”नामदेव म्हणे आता, काळजी नाही चित्ता।_
_पांडुरंग आमुचा सखा, आम्ही त्याचे लेकरू।”_
*प्रा. दिलीप आनंदराव जाधव, सांगली*
*राज्य कोषाध्यक्ष*
*कनिष्ठ महाविद्यालयीन मराठी विषय शिक्षक महासंघ,महाराष्ट्र राज्य* .
‌ ‌ *सचिव*
*सांगली जिल्हा कनिष्ठ महाविद्यालयीन शिक्षक संघटना,सांगली*