कर्मातून पंढरीची वाट दाखवणारे संत सेना महाराज

वारी -६

आषाढ आला की महाराष्ट्राची मातीच बोलू लागते. डोक्यावर तुळशीची माळ, हातात टाळ, मुखी “ज्ञानोबा-तुकाराम” चा गजर आणि पायात पंढरीची ओढ. लाखो वारकरी निघतात. या वारीत फक्त मोठे संत नाहीत, तर सामान्यातले असामान्य लोकही चालतात.

त्यांच्यातच एक नाव घुमते संत सेना महाराज. नावाने न्हावी, कर्माने संत, आणि भक्तीने विठ्ठलाचा सखा. आज आपण वारीच्या निमित्ताने त्यांचे कार्य, त्यांची अभंगरचना आणि त्यांचा संदेश समजून घेऊ.

इ.स. 13 व्या शतकात बिदर येथे सेना महाराजांचा जन्म झाला. व्यवसायाने न्हावी. राजाच्या दरबारी ते दाढी-केस करण्याचे काम करीत. घर लहान, संसार साधा, पण मन मात्र अफाट.

त्यांचा दिवस कसा जायचा?
पहाटे उठणे, स्नान, तुळशीला पाणी. मग “राम कृष्ण हरी” चा जप. त्यानंतर अभंग म्हणत कामाला सुरुवात. हात उस्तरा फिरतोय, पण ओठात विठ्ठलाचे नाव. ग्राहकाला सेवा करताना देखील त्यांना त्याच्यात विठ्ठल दिसायचा.

सेना महाराजांनी जगाला एक गोष्ट शिकवली *”कोणतेही काम लहान-मोठे नसते. ते कसे करता यावर संतत्व अवलंबून असते.”*

संत सेना महाराजांचे संपूर्ण जीवन म्हणजे कर्मयोगाचे विद्यापीठ आहे.

राजाचा हुकूम असो किंवा गावकऱ्याची हाक, सेना महाराज वेळेवर हजर. पण काम करताना त्यांचे मन पंढरीत असे. त्यांच्यासाठी उस्तरा आणि टाळ यात फरक नव्हता. दोन्ही विठ्ठलसेवेची साधने.

एकदा नामस्मरणात तल्लीन झाल्याने ते राजवाड्यात वेळेवर पोहोचू शकले नाहीत. राजा संतापला. पण त्याच रात्री विठ्ठलाने स्वतः सेनाचे रूप घेऊन राजाची सेवा केली. दुसऱ्या दिवशी जेव्हा सत्य उघड झाले, तेव्हा राजानेही सेनाच्या पायावर डोके ठेवले. जो आपले कर्तव्य प्रामाणिकपणे करतो, त्याची लाज देव स्वतः राखतो.

त्या काळात जाती-व्यवसायावरून माणसाची किंमत ठरवली जायची. सेना महाराजांनी ते मोडले. ते म्हणाले, “देवाला जात दिसत नाही, भाव दिसतो.” न्हावी असूनही ते भागवत धर्माचे आधारस्तंभ बनले. ज्ञानेश्वर, नामदेव, गोरा कुंभार, सावता माळी यांच्या बरोबरीने त्यांना मान मिळाला. सेवा हीच पूजा
सेना महाराज कधी मोठे कीर्तन करायला उभे राहिले नाहीत. त्यांनी कीर्तन केले ते आपल्या वागण्यातून. रुग्णाची सेवा, गरीबाला मदत, प्रत्येकाशी गोड बोलणे – हेच त्यांचे अभंग होते.

संत सेना महाराजांनी फारसे ग्रंथ लिहिले नाहीत. त्यांचे साहित्य म्हणजे मोजके पण मार्मिक अभंग. त्यांच्या अभंगात उपदेश नाही, अनुभव आहे. सोप्या ग्रामीण भाषेत ते थेट मनाला भिडतात.

काय करु आता संन्यास।
कर्म करिता होय हरीस।।
हातीचे काम न विसरावे।
नाम घेता घेता करावे।।
अर्थ: संन्यास घ्यायची गरज नाही. हाताने काम करा आणि मुखाने नाम घ्या. हाच खरा संन्यास.

विठ्ठल विठ्ठल नामाचा गजर।
जन्ममरणाचा चुकला फेरा।।
सेना म्हणे माझा हरि।
सोबतीला आहे अहोरात्री।।
विठ्ठलाचे नाव घेतले की जन्म-मरणाचे चक्र चुकते. सेना म्हणतो माझा हरी माझ्यासोबत चोवीस तास आहे.
जात ना पात ना कुल धर्म।
भाव तोची पावे वर्म।।
सेना न्हावी काय करी।
तरी भेटला पंढरीराय।।
अर्थ: जात-पात-कुल याला महत्व नाही. भाव महत्वाचा आहे. मी न्हावी असलो तरी पंढरीराय मला भेटला.

त्यांचे अभंग म्हणजे “काम करताना म्हणण्यासाठी” आहेत. शेतात, कारखान्यात, स्वयंपाकघरात – कुठेही म्हणता येतील असे.

वारी म्हणजे काय? फक्त पंढरीला जाणे नव्हे. वारी म्हणजे “जीवनाची वारी”. रोजच्या कष्टातून, जबाबदारीतून वेळ काढून देवासाठी चालणे.

सेना महाराज हे वारीचे खरे प्रतीक आहेत.
वारकरी एकवीस दिवस चालतो, उन्हा-तान्हात. सेना महाराजांनीही रोजच्या कष्टातून भक्ती केली. दोघांचाही मार्ग कष्टाचा आहे.
वारीत राजा आणि रंक एकत्र चालतात. सेना महाराजांनीही हेच शिकवले .भक्तीसमोर सगळे समान.
वारीचे बलस्थान म्हणजे नाम. सेना महाराजांचे संपूर्ण आयुष्यच नामावर आधारित होते.
वारीत चमत्कार शोधला जात नाही. श्रद्धा शोधली जाते. “विठ्ठल झाला न्हावी” ही गोष्टही चमत्कारापेक्षा श्रद्धेचा विजय आहे.

आजही वारीच्या दिंडीत सेना महाराजांचा एक पालखी सोहळा असतो. बिदरहून निघालेली त्यांची दिंडी वारीला येते. वारकरी त्यांचा अभंग म्हणतात:
“सेना म्हणे देवा, तूच माझा बाप।
कर्म करीन मी, तू करिसी माझा माप।”

आज आपण सगळे धावतोय. “वेळ नाही” हे आपले आवडते वाक्य झाले आहे. अशा वेळी सेना महाराज काय सांगतात?

तुम्ही डॉक्टर आहात? रुग्णाची सेवा हीच पूजा. तुम्ही शिक्षक आहात? मुलाला घडवणे हीच पूजा. तुम्ही गृहिणी आहात? कुटुंबाला सांभाळणे हीच पूजा. काम लहान नाही, दृष्टी लहान असते.

सेना महाराजांकडेही वेळ नव्हता. तरी त्यांनी नाम काढले. ५ मिनिटे सकाळी, ५ मिनिटे रात्री. फोन बाजूला ठेवून फक्त “विठ्ठल” म्हणा. मन शांत होईल.
आज प्रामाणिकपणाला किंमत नाही असे वाटते. पण सेना महाराज सांगतात – एक दिवस त्याची किंमत देव करतो. आणि कधी कधी माणसांकडूनही करवतो.

वारी संपली की वारकरी घरी परततो. पण वारी संपत नाही. खरी वारी सुरू होते ती घरी गेल्यावर. रोजच्या कामात प्रामाणिक राहणे, कुटुंबाला सांभाळणे, आणि मुखात नाम ठेवणे हीच खरी वारी.

संत सेना महाराज हेच सांगतात. त्यांच्याकडे मोठे ज्ञान नव्हते, मोठी पदवी नव्हती. होते फक्त दोन गोष्टी *हात कर्तव्य आणि मुखात विठ्ठल*.

म्हणूनच आज हजारो वर्षांनंतरही आपण त्यांना वाकून नमस्कार करतो. कारण त्यांनी दाखवून दिले की,
“राजवाड्यातही विठ्ठल येऊ शकतो,
जर तिथे सेनासारखा भक्त असेल।
आणि झोपडीतही वैकुंठ नांदू शकते,
जर तिथे नामाचा गजर असेल।।”
या आषाढी वारीच्या निमित्ताने आपणही संकल्प करूया. जे काम करतो ते प्रामाणिकपणे करू.

*प्रा.दिलीप आनंदराव जाधव, सांगली*
*राज्य कोषाध्यक्ष*
*कनिष्ठ महाविद्यालयीन मराठी विषय शिक्षक महासंघ, महाराष्ट्र राज्य.*
*सचिव*
*सांगली जिल्हा कनिष्ठ महाविद्यालयीन शिक्षक संघटना, सांगली.*