भाजी पाल्यात विठ्ठल शोधणारे: संत सावता माळी
*वारी -७*
आषाढ आला की महाराष्ट्राची मातीच बदलते. आकाशातून पाऊस नव्हे तर भक्ती बरसू लागते. रस्त्याच्या दोन्ही बाजूला कर्दळीची फुले, कडेवर टाळ, गळ्यात तुळशीच्या माळा आणि तोंडात एकच सूर “ज्ञानोबा माऊली तुकाराम”.
या वारीच्या महापुरात एक किनारा आहे, जो फारसा गाजत नाही पण ज्याच्याशिवाय नदीला अर्थ नाही. तो किनारा म्हणजे संत सावता माळी.
ते राजे नव्हते, पंडित नव्हते, संन्यासीही नव्हते. ते होते मातीतले. हाताला माती लागले, कपाळावर घामाचे टिळे असले, आणि मनात विठ्ठल भरले एक माळी.
माढ्याजवळचं अरणगाव. इसवी सन १२७० च्या सुमारास या गावात एका माळी कुटुंबात सावता नावाचा मुलगा जन्माला आला.
त्यांचं बालपण बीजासारखं होतं. जमिनीत गाडलं गेलं, पण आतून अंकुर फुटत होते. घरात बाग होती. वांगी, टोमॅटो, मेथी, कोथिंबीर. पहाट झाली की सावता कुदळ घेऊन बागेत जायचे. मातीशी बोलायचे. रोपांशी हसायचे.
त्या काळात समाजाने माणसांना कप्प्यात वाटून टाकलं होतं. “तू हे करू शकतोस, ते नाही.” पण सावताने पहिल्याच दिवशी हा नियम मोडला. त्याने ठरवलं, “माझा देव माझ्या बागेत आहे. मी त्यालाच पाणी घालणार.”
त्यांना गुरु मिळाले – ज्ञानेश्वर. ज्ञानदेवांनी सांगितलं, “कर्म करा, पण फळाची अपेक्षा नको. नाम घ्या, आणि देहाने सेवा करा.” हा मंत्र सावताने काळजात कोरला.
विवाह झाला. संसार होता. जबाबदाऱ्या होत्या. पण कुठेही तक्रार नव्हती. कारण त्यांच्यासाठी घर म्हणजे छोटं पंढरपूर होतं आणि बायको-मुले म्हणजे विठ्ठलाचे वारकरी.
सावता महाराजांचे संपूर्ण जीवन म्हणजे एक चालते-फिरते गीत आहे. त्या गीताचं नाव आहे “कर्मयोग”.
त्या काळात लोक म्हणायचे “पूजा-पाठ, भजन-कीर्तन हेच धर्म”. सावता हसून म्हणाले, “मग शेतात राबणारा पापी का?”
त्यांनी नांगराला देव मानलं. खुरप्याला आयुध मानलं. पहाटे सूर्य उगवण्याआधीच ते बागेत असायचे. रोपांना पाणी देताना त्यांच्या ओठावर “विठ्ठल विठ्ठल” असायचं. तण काढताना वाटायचं, “हा माझ्या मनातला अहंकार काढतोय.”
एकदा राजाच्या माणसांनी त्यांची बाग उध्वस्त केली. सगळी रोपं उपटली. संध्याकाळी सावता घरी आले. बाग उजाड पाहिली. डोळ्यात पाणी नाही. फक्त एक उसासा. त्यांनी आकाशाकडे हात जोडले आणि म्हणाले “विठ्ठला, तुझी इच्छा.”
दुसऱ्या दिवशी चमत्कार झाला. जी रोपं उपटली होती ती पुन्हा हिरवीगार उभी होती. हा चमत्कार नव्हता. ही श्रद्धेची ताकद होती. राजालाही कळलं की हा माणूस सामान्य नाही.
सावता म्हणायचे, “उत्तम शेती, मध्यम व्यापार, कनिष्ठ नोकरी आणि भिक मागणे ते अधम.” म्हणजे श्रमाला सर्वोच्च स्थान द्या. हाताला काम नसेल तर मनाला वांझपणा येतो.
सावता यांच्या घराला दार नव्हतं. किंवा होतं, पण ते सगळ्यांसाठी उघडं होतं.
ब्राह्मण आला तरी आदर, आणि महार आला तरी आदर. सावकार आला तरी पाणी, आणि भिकारी आला तरी भाकर. जात विचारण्याची त्यांना सवयच नव्हती. ते म्हणायचे, “मातीला जात नसते. मग माणसाला का असावी?”
त्यांची भक्ती देखील अशीच होती. गोंगाटाची नाही. दिखाव्याची नाही. ती होती वाफेसारखी शांत, पण घरभर पसरणारी.
त्यांच्यासाठी पंढरपूर म्हणजे फक्त मंदिर नव्हतं. पंढरपूर म्हणजे प्रत्येक माणूस होता ज्याच्यात विठ्ठल राहतो.
संत सावता माळींचे अभंगात शब्दांचा अलंकार नाही. पण अनुभवाचा दरवळ आहे.
त्यांची भाषा अगदी आपल्या घरातली आहे
टाळी देऊनी हरीनाम गावा | विठ्ठल विठ्ठल गजर करावा ||
म्हणजे काम करा, पण तोंडाने नाम सोडू नका.
सावता म्हणे माझे काहीच नाही | सर्व अर्पिले विठ्ठल पायी ||
माझं काहीच नाही, सगळं तुझं आहे ही भावना.
शेती करीता देव भेटे | या भावे जो राबे तो मोठे ||
शेती करताना देखील देव भेटतो, जर भाव शुद्ध असेल तर.
त्यांचे अभंगातून वाटतं, एखादा आजोबा आपल्या नातवाला गोष्टीसारखे तत्त्वज्ञान सांगतोय. अवघड नाही. जड नाही. पण खोल आहे. हे वाक्य लहान आहे, पण यात सागर आहे.
आपण देवाला कुठे शोधतो? मंदिराच्या कळसावर, तिर्थाच्या पाण्यात, मूर्तीच्या डोळ्यात. सावता म्हणतात, “थांबा. खाली बघा.”
भाजी पाल्यात देव आहे ,कारण पालातूनच जीवन उगवतं. एका छोट्या बीजातून पूर्ण झाड होतं. ही निर्मितीची शक्ती म्हणजेच देव.
भाजीत देव आहे कारण ती भाजी कोणासाठी तरी पोषण बनते. एका उपाशी पोटाला भरते. सेवा म्हणजेच देव.
पाण्यात देव आहे.कारण पाण्याशिवाय काहीही जगत नाही. ते दान करणारा हात म्हणजेच देव.
मातीत देव आहे.कारण आपण सगळे शेवटी याच मातीत मिसळणार. हीच आपली आई आहे.
ही दृष्टी म्हणजे जगण्याकडे बघण्याचा दृष्टिकोन बदलणे.
ऑफिसमध्ये कॉम्प्युटरवर काम करणाऱ्याने जर “हा माझा विठ्ठल आहे” म्हणून काम केलं, तर तो सावता आहे.
स्वयंपाक घरात पोळी लाटणाऱ्या आईने जर “हा माझा प्रसाद आहे” म्हणून केला, तर ती सावता आहे.
रस्ता झाडणाऱ्या हाताने जर “हे माझे पंढरपूर स्वच्छ करतोय” म्हणून झाडलं, तर तो सावता आहे.
सावता यांनी धर्माला मंदिराच्या बाहेर काढून शेतात, घरात, बाजारात आणलं.
वारी आणि सावता यांचं नातं हे पाऊस आणि मातीचं आहे. एकमेकांशिवाय अपूर्ण.
वारी काय शिकवते?
चालायला शिकवते. एकत्र चालायला शिकवते.
वाटायला शिकवते. वाट बघायला शिकवते.
रडायला शिकवते आणि हसायलाही शिकवते.
हीच सगळी तत्त्वे सावता ३६५ दिवस जगत होते. म्हणून ते खरे वारकरी होते.
वारीत एक नियम आहे . “इथे कोणी लहान-मोठा नाही.” हा नियम सावतांनी आपल्या दारातून सुरू केला होता.
वारीत एक प्रथा आहे “समोरच्याला आधी पाणी द्या.” हे सावता आपल्या बागेतून करत होते.
आजही जेव्हा वारी पंढरपूरला पोहोचते, तेव्हा रुक्मिणी मातेच्या मंदिराजवळ सावता महाराजांची समाधी आहे. वारकरी तिथे न विसरता नतमस्तक होतात. कारण त्यांना माहीत आहे, हा तो माणूस आहे ज्याने विठ्ठलाला भाजी विकली नाही, तर भाजीतच विठ्ठल विकला. आपल्याकडे मोबाईल आहे, एसी आहे, गाड्या आहेत. पण शांती नाही.
आपण सकाळपासून रात्रीपर्यंत धावतो. आणि शेवटी म्हणतो “मला वेळच मिळत नाही देवासाठी.”
सावता आपल्या कानात हळूच सांगतात, “अरे वेड्या, देवासाठी वेगळा वेळ कशाला? तू जे करतोयस तेच देवासाठी कर ना.”
तुम्ही कोडिंग करता? तर ते करताना प्रामाणिक रहा. तोच विठ्ठल.
तुम्ही शिकवता? तर ते करताना प्रेम द्या. तोच विठ्ठल.
तुम्ही व्यवसाय करता? तर तो करताना कोणाला फसवू नका. तोच विठ्ठल.
“भाजी पाल्यात देव पाहणे” म्हणजे जीवनातल्या प्रत्येक कृतीला पवित्र करणे. छोट्या गोष्टीला मोठी किंमत देणे.
वारी आपल्याला २१ दिवस चालवते. सावता आपल्याला ३६५ दिवस चालवतात.
न लगे मुक्ती धन संपदा | संत संग देई सदा ||
सावता म्हणे विठ्ठल माझा | त्याविण चैन न पडे माझा ||
म्हणजे मला मुक्ती नको, पैसा नको. फक्त संतांचा सहवास दे. आणि माझा विठ्ठल माझ्यासोबत असू दे.
आपल्या “पाल्यात” म्हणजे आपल्या कामात, आपल्या माणसांमध्ये, आपल्या रोजच्या जगण्यात विठ्ठल शोधूया.
कारण जो पर्यंत आपल्या हातात काम आहे, तो पर्यंत सावता आपल्यासोबत आहेत.
*प्रा.दिलीप आनंदराव जाधव,सांगली*
*राज्य कोषाध्यक्ष*
*कनिष्ठ महाविद्यालयीन मराठी विषय शिक्षक महासंघ, महाराष्ट्र राज्य.*
*सचिव*
*सांगली जिल्हा कनिष्ठ महाविद्यालयीन शिक्षक संघटना सांगली.*
