संत तुकाराम महाराज

पावसाळ्याच्या पहिल्या सरीने जेव्हा देहूच्या मातीला स्पर्श होतो, तेव्हा हवेत एक वेगळाच सुगंध दरवळतो. तो फक्त ओल्या मातीचा गंध नसतो. त्या सुगंधात तीनशे वर्षांपूर्वीच्या एका भक्ताच्या पदस्पर्शाची आठवण असते. त्या मातीच्या कणाकणात तुकाराम महाराजांच्या पावलांचे ठसे उमटलेले आहेत. काळ पुढे गेला, साम्राज्ये उलथापालथ झाली, पण त्या ठशातून आजही ‘विठ्ठल विठ्ठल’चा ध्वनी ऐकू येतो. मातीतला माणूस आकाशाएवढा कसा होतो, याचं जिवंत उदाहरण म्हणजे संत तुकाराम.
तुकाराम राजघराण्यात जन्मले नव्हते. त्यांच्या हाताला सोन्याची कडे नव्हती, तर नांगराची कळ होती. ते बळीराजाचे पोर होते. लहानपणी घरावर आलेल्या दुष्काळाने, कुटुंबाच्या मृत्यूने त्यांना खूप लवकर मोठं केलं. संसाराची जबाबदारी खांद्यावर आली. सावकारकी केली, पण मन काही तिथे रमेना. कारण त्यांचं खरं शेत होतं – माणसाच्या मनाचं शेत.

त्यांनी संसार सोडला नाही, त्यांनी संसारातूनच परमार्थ काढला. ‘दळण दळीतसे कांडी, तोंडी विठोबाचे नाव’ या एका ओळीत त्यांनी संपूर्ण अध्यात्माचा सार सांगितला. चूल पेटवणाऱ्या बाईला, शेत नांगरणाऱ्या शेतकऱ्याला, पोराला भरवणाऱ्या आईला त्यांनी सांगितले की देव शोधायला वनात जाण्याची गरज नाही. तुमच्या रोजच्या कष्टात, तुमच्या श्वासात, तुमच्या काळजात तो आधीच आहे. फक्त त्याला ओळखायला शिका. तुकारामांनी परमार्थाला अवघड न ठेवता, तो शेताच्या बांधावर आणून उभा केला.

तुकारामांच्या आधी ज्ञानेश्वरांनी ज्ञानेश्वरी लिहून मराठीला प्रतिष्ठा दिली होती. पण ती भाषा अजूनही विद्वानांच्या आवाक्यात होती. सामान्य शेतकरी, कष्टकरी, स्त्री यांच्यापर्यंत ती पोहोचत नव्हती. तुकारामांनी ती भिंत पाडली. त्यांनी मराठीचा हात धरला आणि देवाला अंगणात आणून बसवले.

त्यांचे अभंग म्हणजे संस्कृतच्या अवघड श्लोकांसारखे डोक्यावरचे ओझे नव्हते. ते काळजाला लावले फोड नव्हते, जखमेवर ठेवलेली फुंकर होते. चार ओळीत ते आयुष्याचा अर्थ सांगून जात. ‘न लगे मुक्ती धन संपदा, संत संग देई सदा’ म्हणताना ते मोक्षालाही हात जोडतात. त्यांना नको स्वर्ग, नको मोक्ष. त्यांना हवी फक्त चांगल्या माणसांची सोबत. कारण चांगल्या माणसांच्या सोबतीतच त्यांना विठ्ठल दिसतो.

सगळ्यात मोठी क्रांती त्यांनी शब्दातून केली. ‘जात-पात मानू नका, देव एक सर्वांठायी’ – हे वाक्य सतराव्या शतकात म्हणजे बॉम्ब फेकण्यासारखं होतं. ज्या काळात देवळाचे दरवाजे काही लोकांसाठी बंद होते, त्या काळात तुकारामांनी प्रत्येकाच्या हृदयाचे दार उघडले. त्यांनी सांगितले की देव जाती विचारत नाही, तो फक्त भाव बघतो. त्यामुळे वारकरी संप्रदाय हा जगातला सगळ्यात लोकशाहीवादी पंथ बनला.
तुकारामांच्या गाथेला विरोध झाला. काहींना त्यांची लोकप्रियता नको होती, काहींना त्यांचे समतेचे विचार नको होते. त्यांनी गाथा इंद्रायणी नदीत बुडवली. तेरा दिवस पाणी त्या गाथेवर घोंगावत राहिले. सगळ्यांना वाटले आता संपले. पण तेराव्या दिवशी पाणी फुटले आणि ती पेटी जशीच्या तशी तरंगत वर आली. कागदाचा एक तुकडा ओला झाला नाही.

हा केवळ चमत्कार नव्हता. हा काळाचा धडा होता. समाजाने कितीही प्रयत्न केले तरी सत्य दाबता येत नाही. सत्य हे पाण्यावरच्या तेलासारखे असते – वरच येते. आजही जेव्हा खोटं, द्वेष आणि सत्तेचा माज जोरात ओरडतो, तेव्हा इंद्रायणीची ती कथा आपल्याला सांगते – घाबरू नका, शांत रहा. जे खरं आहे ते टिकतं. तुकारामांची गाथा बुडाली नाही कारण ती केवळ कागदावर नव्हती, ती लाखो वारकऱ्यांच्या हृदयात लिहिली गेली होती.
तुकारामांनी ‘नामसंकीर्तन’चा मार्ग दिला. पण त्यांचा ‘नाम’ म्हणजे फक्त ‘विठ्ठल विठ्ठल’ असा जप नव्हता. त्यांचा नाम म्हणजे तुमच्या कामातलं लक्ष आहे. ग्राहकाला फसवू नकोस, हे नाम आहे. गरजूला मदत कर, हे नाम आहे. नात्यात प्रामाणिक रहा, हे नाम आहे. ‘वाचा मन काया शुद्ध, करी भक्ती विठ्ठलचरणी’ – म्हणजे शरीर, मन आणि शब्द तिन्ही शुद्ध ठेव. हाच खरा जप.

आज आपण मोबाईलच्या स्क्रीनमध्ये, स्पर्धेच्या उंदीर-शर्यतीत हरवलेलो असताना, तुकाराम आपल्याला थांबवतात. ते सांगतात – वेगाने धावू नकोस, दिशेने धाव. शंभर गोष्टी करू नकोस, एक गोष्ट मनापासून कर. कारण देवाला आकड्यांची पूजा नको, त्याला अंतःकरणाची पूजा हवी.
तुकारामांचा सगळ्यात प्रसिद्ध अभंग आहे – ‘जे का रंजले गांजले, त्यांसी म्हणे जो आपुले, तोचि साधू ओळखावा’. आजच्या जगात जिथे सगळे यशस्वी लोकांभोवती गोळा होतात, तिथे तुकाराम दुःखी, हरणाऱ्या, काठावर फेकल्या गेलेल्या माणसाकडे बोट दाखवतात आणि म्हणतात – हाच खरा देव आहे. ज्याला समाज नाकारतो, त्याला जवळ घेणं, हीच खरी भक्ती आहे.

कोरोनाच्या काळात, नैसर्गिक आपत्तीत, आजूबाजूला माणूस माणसासाठी धावला तेव्हा तुकाराम जिवंत होते. ऑफिसमध्ये सहकाऱ्याला मदत करणारा हात म्हणजे तुकाराम. रस्त्यावर अपघात झालेल्याला पाणी देणारी बाई म्हणजे तुकाराम. मोठ्या गोष्टी करण्याची गरज नाही, माणूस म्हणून जगणं हीच त्यांची शिकवण आहे.
तुकाराम वैकुंठाला गेले अशी कथा आहे. पण खरं सांगू का? ते मेलेच नाहीत. ते दर आषाढी एकादशीला लाखो वारकऱ्यांच्या पायातल्या चिखलात जगतात. टाळ आणि मृदंगाच्या ठेक्यात जगतात. ‘ज्ञानबा तुकाराम’च्या गजरात जगतात.

वारी म्हणजे काय? फक्त पंढरपूरला जाणं नाही. वारी म्हणजे अहंकार टाकून चालणं. श्रीमंत-गरीब, उच्च-नीच सगळे एका रांगेत चालतात. तुकारामांनी रुजवलेली ही समता आजही तशीच आहे. वारीत जात-पात विचारली जात नाही, फक्त ‘तुका म्हणे’ ऐकली जाते.
तुकारामांनी कधी मोठ्या गोष्टी सांगितल्या नाहीत. त्यांनी फक्त तीन गोष्टी सांगितल्या – सत्य बोला, माणूसकी राखा, आणि नाम घ्या. ‘आम्ही वारकरी, हाचि आमुचा वसा, सांगो भलेपण देवा देऊ कासा’ – आमचा एकच धंदा आहे, तो म्हणजे चांगुलपणाचा प्रसार करणं.

मातीतून आलेला हा संत आजही आकाशाएवढा मोठा आहे. कारण त्याची वाणी मातीतली आहे. आणि माती कधी खोटी बोलत नाही. माती सगळ्यांना सारखीच कवेत घेते. पेरलेलं पीक देते. तुडवून घेतल्यावरही पुन्हा हिरवी होते.

आज आपल्याला तुकारामांची गरज आहे. कारण आपल्याकडे माहिती खूप आहे, पण माणूसकी कमी आहे. आपल्याकडे मंदिरं खूप आहेत, पण शांती कमी आहे. तुकाराम आपल्याला मंदिराबाहेर आणून माणसाकडे बघायला लावतात. कारण त्यांच्यासाठी देव दगडात नव्हता, देव माणसात होता.

म्हणूनच तीनशे वर्षांनीही जेव्हा आपण थकतो, हरतो, तेव्हा आपण देहूच्या दिशेने बघतो. आणि तिथून एक आवाज येतो – ‘तुका म्हणे आता उरलो उपकारे, भार वाहे तया विश्वंभरें’. काळजी करू नकोस, तुझा भार तो विश्वंभर वाहील. फक्त तू माणूस म्हणून जग.

*प्रा. दिलीप आनंदराव जाधव, सांगली.* .
*सचिव*
*सांगली जिल्हा कनिष्ठ महाविद्यालयीन शिक्षक संघटना, सांगली.*
‌ *राज्य कोषाध्यक्ष*
*कनिष्ठ महाविद्यालयीन मराठी विषय शिक्षक महासंघ, महाराष्ट्र राज्य* .