भगवान महावीरांचा प्रेरणादायी जिवन प्रवास

भगवान महावीरांचा जीवन प्रवास
सर्वसामान्य व्यक्ती ते असामान्य व्यक्तिमत्त्व हा प्रवास केलेले जैन धर्माचे २४ वे तीर्थकर भगवान महावीर स्वामी यांचा आज (३१ मार्च २०२६) २६२५ वा जन्म कल्याणक महोत्सव. त्यानिमित्त भगवान महावीरांच्या जीवन कार्याचा थोडक्यात घेतलेला मागोवा .
भगवान महावीर
भगवान महावीरांचे खरे नाव वर्धमान महावीर होते. वर्धमान म्हणजे “जो वाढतो. त्यांना आत्मज्ञान मिळाल्यानंतर त्यांचे नाव महावीर असे ठेवण्यात आले. शिवाय, ‘महावीर’ या शीर्षकाचा अनुवाद ‘महान नायक’ असा होतो, जो त्याच्या विलक्षण धैर्याचे आणि तत्व ज्ञानाचे प्रतीक आहे. याव्यतिरिक्त, भगवान महावीर हे जैन धर्माचे शेवटचे आणि 24 वे तीर्थंकर होते. भगवान महावीर हे वर्धमान, महावीर, सन्मती, श्रमण आणि इतर अनेक नावांनी ओळखले जातात.
जन्मकल्याणाक
जन्म+कल्याणक या शब्दाचा अर्थ आहे ज्याचा जन्म कल्याण करण्यासाठी झाला आहे. जो विश्वाचे कल्याण करणारा आहे. जी कार्ये, कोणत्याही स्वरूपात, साक्षीने किंवा परंपरेने, जीवाचे ऐहिक किंवा आध्यात्मिक कल्याण करतात, त्यांना ‘कल्याणक’ शब्दाने संबोधले जाते. जैन धर्मात पंचकल्याणक तीर्थकर म्हणजे परमेश्वराच्या जन्मापासून ते मोक्ष मिळेपर्यंत विविध वेळी मानव आणि देवतांनी विशेष समारंभाच्या स्वरूपात त्यांचे पंचकल्याणक साजरे केले आहेत. हे आशीर्वाद केवळ तीर्थंकर नावाच्या त्यांच्या सर्वशक्तिमान सद्गुरु स्वरूपाच्या उदयामुळेच होतात. पंचकल्याणक फक्त तीर्थंकरांचे आहेत. हे पाच पुढीलप्रमाणे आहेत -1. गर्भ कल्याणक – आत्मा मानवी शरीरात प्रवेश करतो. 2. जन्म कल्याणक – तीर्थांकर भगवान यांचा जन्म 3. तप कल्याणक – त्यागाचे व्रत (दीक्षेचा उत्सव) 4. केवल ज्ञान कल्याणक – संपूर्ण आणि अनंत ज्ञानाची प्राप्ती 5. मोक्ष कल्याणक – सर्व उरलेली कामे कायमची टाकून, अनंत आणि शाश्वत ज्ञानात वास करणे. अश्या या पंच कल्याणाक संतांचा आदर्श घेऊन दरवर्षी जैन समाजात अनेक ठिकाणी पंचकल्याणक उत्सव साजरा करण्याची परंपरा आहे.
जन्म
कुंडग्राम वैशाली नगरी (बिहार) राज्याचे गणराज्य असलेल्या क्षत्रियकुंड येथे चैत्र शुक्ल त्रयोदशीच्या दिवशी इ. स. पुर्व ५९९ मध्ये भगवान महावीरांचा जन्म झाला. महाराणी त्रिशाला ही भगवान महावीरांची आई आणि महाराज सिद्धार्थ त्यांचे वडील होते. त्यांचा जन्म इक्ष्वाकु राजवंशामध्ये झाला होता. जो शासकांच्या उत्कृष्ट वंशासाठी प्रसिद्ध होता. आई वडिलांनी महावीरांवर प्रेम आणि समृद्धीचा वर्षाव केला. लहानपणी, वर्धमानाने आत्मनिरीक्षण आणि सहानुभूतीचे गुण प्रदर्शित केले, त्याच्या भावी आध्यात्मिक प्रवासाचा इशारा दिला. २३ वे तीर्थंकर भगवान पार्श्वनाथ यांना निर्वाण (मोक्ष) मिळाल्यानंतर १८८ वर्षांनी त्यांचा जन्म झाला. भगवान पार्श्वनाथ यांचा त्यांच्यावर मोठा प्रभाव होता.
त्रिशला मातेचे १६ स्वप्न आणि त्याचा अर्थ
महावीर जेव्हा त्रिशला मातेच्या गर्भात होते तेव्हाआई त्रिशला मातेने झोपेत पाहिलेली सोळा स्वप्ने खालीलप्रकारे होती. ज्याचा संदर्भ त्याकाळातील तज्ज्ञांनी होणारे बाळ कसे असेल याच्याशी लावला आणि हे १६ स्वप्न महावीराना तंतोतंत लागू झाले.
१. हत्ती – हत्ती ज्याप्रमाणे शत्रूच्या सैन्याचा नाश करतो, त्याचप्रमाणे तो कर्माच्या रूपाने शत्रूचा नाश करेल.
२. वृषभ (बैल) – वृषभ जसा भार वाहतो, त्याचप्रमाणे हे मूलही संयमाचे ओझे उचलेल.
३. केसरी सिंह – कामरूपी गजाचा नाश करण्यासाठी केसरी सिंहासारखी ताकद दाखवेल.
४. लक्ष्मी – या बालकाला अनंत ज्ञान आणि दर्शनाच्या रूपाने लक्ष्मीची प्राप्ती होईल.
५. फुलांचा हार – सुमनमालाप्रमाणे तो सर्वांना प्रिय असेल आणि हितकारकही असेल. त्यांच्या शिकवणीचा सुगंध संपूर्ण विश्वात पसरेल आणि सर्वजण त्यांचा आदर करतील.
६. चंद्र – चंद्र ज्याप्रमाणे शीतलता प्रदान करतो, त्याचप्रमाणे तो प्रत्येकाला शीतलता आणि सौंदर्य प्रदान करेल. सर्व सजीवांचे दुःख कमी करण्यास मदत करेल. तो जगात शांतता आणेल. तो संपूर्ण मानवजातीच्या आध्यात्मिक प्रगतीला मदत करेल.
७. सूर्य – असत्याचा अंधार दूर करून रत्नत्रयी प्रकाश सर्व दूर पसरवले.
८. कुंभ कलश – अनेक फंडांचे मालक असतील.
९. दोन मासे – परम आनंद देणारा, दु:ख दूर करणारा.
१०. पद्म सरोवर – कमळाच्या आकाराच्या सिंहासनावर बसून उपदेश करतील. सांसारिक आसक्तीच्या पलीकडे जाऊन, तो जन्म, मृत्यू आणि दुःखाच्या चक्रात अडकलेल्या मानवांना मुक्त करण्यास मदत करेल.
११. दुधाळ समुद्र – तो सागरासारखा अमर्याद खोलीचा वाहक असेल.
१२. रत्नजडित सिंहासन – सर्व सद्गुणांमध्ये परिपूर्ण असेल आणि सर्व प्राणिमात्रांबद्दल करुणेने परिपूर्ण असेल. ते एक सर्वोच्च धार्मिक व्यक्तिमत्व असेल.
१३. देव विमान – असंख्य देवी-देवता त्यांची पूजा करतील.
१४. ध्वज / झेंडा : संपूर्ण विश्वात धार्मिक व्यवस्था पुन्हा स्थापित करेल.
१५. रत्नांची रास – पूर्ण आत्मा गुणांचा मालक असेल.
१६. धूरहीन आग – कर्मांचा अंत करून त्याला मोक्ष आणि निर्वाण प्राप्त होईल, असा हा महान पुत्र संपूर्ण जगात धर्माची पताका फडकवेल.
वीर
महावीर लहानपणापासूनच हुशार आणि धाडसी होते . एकदा एक मदमस्त हत्ती नगरात धुमाकूळ घालत असताना त्याला त्यांनी शांत केले होते. लहानपणी मित्रांसोबत झाडावर पारंब्यांवर खेळताना जवळून आलेल्या अजगराचा त्यांनी शांत आणि निर्भयपणे मुकाबला केला. त्यांच्या धाडसाच्या अनेक कथा सांगितल्या जातात.म्हणून त्यांना वीर असे संबोधन शोभून दिसते. युद्धकलेत ते तरबेज होते . ते उत्कृष्ट घोडेस्वार होते. मल्ल विद्येत महारथी होते. उत्तम पोहणे त्यांना येत असे.संगीतात ते पारंगत होते. अनेक कलांचा त्यांनी अभ्यास केला होता. त्यांचे शिक्षण पूर्ण झाल्यावर, सर्वार्थाने सर्वगुणसंपन्न असे ते झाल्यावर त्याच्या पालकांनी सिद्धार्थ आणि त्रिशला यांनी त्यांचा विवाह वसंतपूरचे महासमंत समरवीर यांची कन्या यशोदा यांच्याशी केला.महावीर स्वामी हे अंतर्मुख व्यक्तिमत्व होते.त्यांना सुरुवातीपासून सांसारिक सुखांमध्ये फारसा रस नव्हता, परंतु त्यांनी आपल्या आईवडिलांच्या इच्छेनुसार लग्न केले.
संन्यासाकडे मार्गस्थ
महावीर स्वामींची संन्यास घेण्याची इच्छा आधीपासूनच होती पण आई वडिलांसाठी त्यांनी लग्न केले. आई-वडील गेल्यानंतर त्यांनी आपल्या मोठ्या भावाला (नंदीवर्धन) दीक्षेची परवानगी मागितली. आपल्या भावाच्या आज्ञेनुसार, महावीर स्वामीजींनी दोन वर्षांनी वयाच्या ३० व्या वर्षी संन्यास घेतला. महावीर स्वामी वयाच्या तिसाव्या वर्षी परिपूर्ण नियंत्रणाने श्रमण झाले. महावीर स्वामीनी दीक्षा घेतल्यानंतर अत्यंत कठोर तपश्चर्या केली आणि अनेक कठीण उपसर्ग धीराने सहन केले. साधनेच्या बाराव्या वर्षी महावीर स्वामी मेडिया गावातून कोशांबीला आले आणि त्यानंतर पौष कृष्ण प्रतिपदेच्या दिवशी अत्यंत कठोर अभिग्रहण केले. त्यानंतर वैशाख शुक्ल दशमीच्या दिवशी साडे बारा वर्षांच्या कठोर तपश्चर्या आणि साधनेनंतर महावीर स्वामीजींना रिजुबालुका नदीच्या काठी शालवृक्षाखाली त्यांना केवल ज्ञान-तत्त्वज्ञानाची प्राप्ती झाली.
मोक्ष प्राप्ती
तीर्थंकर महावीर यांचा केवलि काल 30 वर्षांचा होता. त्यांच्या संघात 14,000 साधू, 36,000 साध्वी, 1,00000 श्रावक आणि 3,00000 श्राविका होत्या. कार्तिक महिन्याच्या कृष्ण अमावस्येच्या रात्री दीपावलीच्या दिवशी वयाच्या ७२ व्या वर्षी बिहारमधील पावापुरी (राजगीर) येथे महावीर स्वामींना निर्वाण पद (मोक्ष) मिळाले .
‘जैन धर्म’
जैन धर्म हा प्राचीन धर्मापैकी एक धर्म आहे. भगवान महावीरांनी या धर्माचा प्रचार आणि प्रसार त्यांच्या काळात केला. भगवान महावीर हे जैन धर्माचे संस्थापक नाही तर ते प्रचारक आणि प्रसारक होते. ते 24 वे तीर्थंकर होते. तत्पूर्वी 23 व्या तीर्थंकर भगवान पार्श्वनाथांचा उपासक समाजही महावीरांच्या धर्मसंघात सामील झाला. पहिले तीर्थंकर ऋषभदेवांच्या काळात या धर्मसंघाला ‘श्रमण संघ’ म्हटले जात होते. 22 वे तीर्थंकर नेमीनाथ यांच्या कालावधीत या संघाला ‘अहर्त संघ’ संबोधले जायचे. महावीर स्वामींनी २३ वे तीर्थंकर पार्श्वनाथ यांच्या तत्त्वांना ‘जैन धर्म’ म्हणून ओळखला जाणारा एक विशाल धर्म बनण्यास मदत केली. ते अतिंम तीर्थंकर (24 वे) म्हणून ओळखले जातात . भगवान महावीरांचा भारतावर मोठा प्रभाव होता. तर आता या धर्मसंघाला ‘जैन धर्म संघ’ असे संबोधले जाते. जैन याचा अर्थ ज्याने सर्व इंद्रियांवर प्रभुत्व मिळविले आहे, त्यांना जितेंद्रिय किंवा ‘जिन’ हे नाव देण्यात आले. त्यांच्या नावावरून जैन धर्माचे नाव पडले.
महावीर कल्याणक
भगवान महावीरांच्या शिकवणीचा प्रसार करून शांतता आणि सौहार्द प्रस्थापित करण्यासाठी हा सण साजरा केला जातो. हा भगवान महावीरांचा जन्म दिवस आहे आणि हा दिवस देशातील सर्वात शुभ दिवसांपैकी एक मानला जातो. भगवान महावीरांच्या शिकवणीतील आध्यात्मिक शक्ती आणि नैतिक महानता यांनी त्यांच्या काळात अनेक व्यक्तींना प्रभावित केले. त्यांनी जैन धर्म हा धर्म इतका सोपा आणि विविध कर्मकांडांच्या गुंतागुंतीपासून मुक्त केला आणि अनेकांना त्यांच्या मार्गावर चालण्यास प्रेरित केले. भगवान महावीरांनी मोक्ष आणि अहिंसेचा संदेश प्रसारित केला आणि त्यांच्या विचारांचा अनेक अनुयायांवर प्रभाव पडला. भगवान महावीर हे समाजसुधारणा आणि शांततेचे सर्वोत्तम व्यक्तिमहत्व मानले जातात. सार्वभौम प्रेमासंबंधीचा त्यांचा संदेश आणि शिकवण आजही आणि सदैव जिवंत राहील.
सर्वाना भगवान महावीर कल्याणकच्या शुभेच्छा !
डॉ. रिता मदनलाल शेटीया
लेखिका रिता इंडिया फाउंडेशनच्या संस्थापिका आहेत.