ग्रंथवेध : मानवी अस्तित्वाचा वैश्विक आणि भौगोलिक शोध
राज्यशास्त्र पदवी-पदव्युत्तर व संशोधन केंद्र,
श्री माधवराव पाटील महाविद्यालय, मुरुम
ग्रंथाचे नाव : जीवनधर्म चिकित्सा; भूगोलासह
लेखक : प्राचार्य डॉ. मधुकर सलगरे
प्रकाशक : वेदांत प्रकाशन, डोंबिवली
पृष्ठे : २००, मूल्य : ४०० रुपये
प्रथम आवृत्ती : १४ नोव्हेंबर २०२५
मुखपृष्ठ : प्राजक्ता प्रशांत रणदिवे
प्राचार्य डॉ. मधुकर सलगर हे एक प्रगल्भ विचारवंत, व्यासंगी लेखक आणि अनुभवी शिक्षणतज्ज्ञ आहेत. त्यांच्या प्रदीर्घ शैक्षणिक आणि सामाजिक अनुभवाचा आरसा त्यांच्या साहित्यात उमटलेला दिसतो. त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वाचे आणि लेखनशैलीचे काही प्रमुख पैलू जाणवतात. डॉ. सलगर यांनी गव्हर्नमेंट पॉलिटेक्निक कॉलेजमध्ये तब्बल २१ वर्षे प्राचार्य या जबाबदार पदावर राहून गौरवपूर्ण सेवा बजावली आहे. सध्या ते सेवानिवृत्त असून त्यांचे वास्तव्य शांत आणि तृप्त जीवनपद्धतीकडे झुकलेले आहे. जीवनधर्म चिकित्सा; भूगोलासह हा त्यांचा १२ वा ग्रंथ आहे. त्यांच्या लेखनात प्रवासवर्णन, आत्मकथन, चरित्रलेखन, कादंबरी, काव्य आणि नाट्य अशा विविध साहित्यप्रकारांची सरमिसळ पाहायला मिळते. डॉ. सलगर यांचे लेखन केवळ वैयक्तिक नसून ते जागतिक आणि वैश्विक पातळीवरील विषयांना स्पर्श करते. खगोलशास्त्र, भूगोल, अध्यात्म, राज्यशास्त्र, समाजशास्त्र आणि विज्ञानातील विविध नियमांचा ताळमेळ घालत ते आपले विचार मांडतात. प्रख्यात लेखिका दुर्गा भागवत यांच्या भीष्मपर्व या पुस्तकापासून प्रेरणा घेऊन त्यांनी आपले लेखन प्रवाही ठेवले आहे. ते स्वतःला पक्के गांधीवादी मानतात आणि त्यांच्या विचारांवर महात्मा गांधींच्या तत्त्वज्ञानाचा मोठा प्रभाव आहे. त्यांचे लेखन सत्यन्वेषी, ज्ञानवर्धक आणि सर्वसमावेशक स्वरूपाचे आहे. पुरस्कारांच्या मोहापेक्षा जगाचे कल्याण आणि मानवी अस्तित्वाचा शोध घेणे हा त्यांच्या लेखनाचा मुख्य उद्देश आहे. डॉ. मधुकर सलगर हे केवळ एक लेखक नसून विज्ञानाची दृष्टी आणि अध्यात्माची जोड असणारे एक ऋषितुल्य व्यक्तिमत्त्व असून ज्यांच्या लेखणीतून मानवी जीवनाचा सखोल ऊहापोह होतो.
प्रस्तावना : एक प्रगल्भ चिंतन
मानवी जीवन हे केवळ श्वास घेण्यापुरते मर्यादित नसून, ते निसर्ग, भूगोल आणि वैश्विक शक्तींशी अतूटपणे जोडलेले आहे. प्राचार्य डॉ. मधुकर सलगरे यांचा ‘ जीवनधर्म चिकित्सा; भूगोलासह ‘ हा ग्रंथ याच व्यापक दृष्टिकोनाचा वेध घेतो. विज्ञानाची तर्कशुद्ध बैठक, इतिहासाची तटस्थ दृष्टी आणि अध्यात्माची विधायक जोड असलेला हा ग्रंथ एका वेगळ्या आणि समृद्ध वाणीचा अनुभव देतो. लेखकाच्या प्रदीर्घ शैक्षणिक अनुभवाचे आणि वैश्विक कल्याणाच्या ध्यासाचे हे एक प्रगल्भ प्रतिबिंब आहे.
O विज्ञानाभिमुख मांडणी आणि उत्क्रांतीचा वेध :
ग्रंथाची मांडणी लेखकाने विज्ञानाच्या भक्कम पायावर केली आहे. १३.८ अब्ज वर्षांपूर्वीचा ‘ बिग बँड ‘ (ब्रह्मांड स्फोट) आणि त्यातून निर्माण झालेली पृथ्वी, या शास्त्रीय तथ्यांपासून मानवी अस्तित्वाचा प्रवास लेखकाने उलगडला आहे. पृथ्वीचे वय १३.५ कोटी वर्षे असल्याचे सांगतानाच, मानवी पूर्वजांच्या (होमोइरेक्टस, होमोहेबिलिस) उत्क्रांतीचा संदर्भ देऊन हा ग्रंथ केवळ तात्त्विक न राहता वस्तुनिष्ठ बनला आहे. सुनीता विल्यम्स आणि बुच विल्मोर यांच्या अंतराळ मोहिमांचा दाखला देत लेखकाने मानवी जिद्दीचे केलेले कौतुक त्यांच्या आधुनिक आणि विज्ञानवादी विचारांची साक्ष देते.
O भूगोल आणि संस्कृतीचा अपूर्व संगम :
ग्रंथाच्या शीर्षकातील भूगोलासह हा शब्द अत्यंत कळीचा आहे. भूगोल हा केवळ नकाशा नसून तो संस्कृतीचा निर्माता असतो, हे लेखक प्रभावीपणे मांडतात. विविध देशांतील संस्कृती तेथील भौगोलिक परिस्थितीमुळे कशी आकाराला आली, याचे सूक्ष्म विश्लेषण यात आढळते. भूकंप, त्सुनामी, नद्यांचे लुप्त होणे यासारख्या भौगोलिक घटनांची मानवी जीवनावरील अपरिहार्यता स्पष्ट करतानाच, लेखकाने भारत आणि चीन यांच्यातील ऐतिहासिक संबंधांवरही भाष्य केले आहे. चीनमधील ‘ टाओइझम ‘ आणि भारतीय संस्कृतीतील साम्य अधोरेखित करून ‘ हिंदी-चिनी भाई-भाई ‘ ही घोषणा केवळ राजकीय नसून ती सांस्कृतिक कशी असू शकते, याचे धाडसी विवेचन त्यांनी केले आहे.
O सामाजिक चिकित्सा आणि सर्वधर्मसमभाव :
डॉ. सलगरे यांनी सनातन वैदिक धर्माचा गौरव करतानाच, मध्ययुगीन काळात शिरलेल्या जातीय विषमतेवर कडक प्रहार केला आहे. ऋग्वेदकालीन जातमुक्त संस्कृतीचा आदर्श मांडताना त्यांनी वर्णव्यवस्थेमुळे मानवी मूल्यांची झालेली हानी स्पष्ट केली आहे. महाभारतातील द्रोणाचार्य, अर्जुन आणि एकलव्य यांच्या संदर्भातून त्यांनी सामाजिक न्यायावर केलेले भाष्य लेखकाचा निर्भीडपणा दर्शवते. जपानमधील ‘ शिंतो ‘ धर्मातील निसर्गप्रेम असो वा भारतीय वारकरी परंपरा, लेखकाने माणूस आणि मानवता हाच केंद्रबिंदू मानला आहे.
आरोग्य आणि जीवनशैलीचे ‘ लाईफ मॅन्युअल ‘
केवळ तत्त्वज्ञानच नव्हे, तर मानवी शरीराचे आरोग्य, निसर्गोपचार, आयुर्वेद आणि आधुनिक वैद्यकशास्त्र यांची सांगड लेखकाने घातली आहे. युनानी, होमिओपॅथी आणि ॲक्युपंक्चर अशा विविध उपचार पद्धतींचा आढावा घेऊन ‘ दु:खमुक्त समाजाची ‘ संकल्पना त्यांनी मांडली आहे. निसर्गाशी सुसंवाद ठेवून जगणे आणि मृत्यूकडे भयाने न पाहता एका आनंदाच्या क्षणासारखे पाहण्याची दृष्टी लेखकाने दिली आहे, जी आजच्या तणावपूर्ण जगात अत्यंत आवश्यक आहे.
O समीक्षात्मक टिप्पणी आणि शैली :
हा ग्रंथ एकाच वेळी प्रवासवर्णन, आत्मकथन आणि तत्त्वज्ञान अशा विविध छटांनी नटलेला आहे. लेखकाची भाषा ओघवती, स्पष्ट आणि प्रांजळ आहे. हा ग्रंथ आयएसबीएन सह ९ प्रकरणांमध्ये विभागला असून ही मांडणी तर्कसंगत, वाचकाला अंतर्मुख करणारी आहे. विशेष म्हणजे, ग्रंथातील भविष्यकथन हे कोणत्याही अंधश्रद्धेवर आधारित नसून ते भौगोलिक आणि राजकीय स्थितीच्या अभ्यासावर आधारित आहे, हे या ग्रंथाचे मोठे यश आहे.
जीवनधर्म चिकित्सा: भूगोलासह या ग्रंथातील गुडरम्य मायभूमी हे सहावे प्रकरण मानवी अस्तित्व, निसर्गचक्र आणि जन्म-मृत्यूच्या शाश्वत सत्याचा वेध घेणारे आहे. लेखकाने अत्यंत रोकठोक आणि वास्तववादी भाषेत जीवनाचे तत्त्वज्ञान मांडले आहे. लेखकाने केवळ जन्मभूमीला महत्त्व न देता कर्मभूमी श्रेष्ठ मानली आहे. त्यांच्या मते, भावनिकदृष्ट्या मायभूमी प्रिय असली तरी, उत्तम जीवन जगण्यासाठी आणि कर्तृत्व गाजवण्यासाठी कर्मभूमीच माणसाला आकार देते. मानवी जन्म, प्राण्यांची उत्पत्ती आणि पक्ष्यांची अंडी घालण्याची प्रक्रिया यातील जैविक समानतेवर प्रकाश टाकताना लेखकाने निसर्गधर्माला प्राधान्य दिले आहे. प्रजननाकडे केवळ शरीरधर्माची गरज म्हणून पाहताना, त्यामागील अहंकाराला त्यांनी छेद दिला आहे. मुलांना जन्म देऊन आई-वडील उपकार करत नाहीत, तो निसर्गक्रमाचा भाग आहे, हे विधान पालकांच्या भूमिकेकडे पाहण्याचा नवा दृष्टिकोन देते. निसर्गाच्या विराट रूपासमोर मानव हा अंधारात क्षणभर चमकणाऱ्या काजव्या सारखा नगण्य आहे, याची जाणीव हे प्रकरण करून देते. पंचमहाभूतांवर नियंत्रण मिळवू न शकणाऱ्या मानवाने कसला गर्व बाळगावा, असा मूलभूत प्रश्न विचारून लेखकाने मी पणाचा त्याग करण्याचा संदेश दिला आहे. क्लोनिंग सारख्या आधुनिक संकल्पनांचा उल्लेख करून लेखकाने मूळ मानवी पेशींचे महत्त्व अधोरेखित केले आहे. क्लोनला मानवी जीवनाची बी टीम संबोधून त्यांनी कृत्रिम आणि नैसर्गिक जीवनातील भेद स्पष्ट केला आहे. आफ्रिकेतून सुरू झालेला मानवाचा प्रवास आणि जगातील विविध खंड, जलभूमी व पर्यावरणातील विविधता यांचे भौगोलिक संदर्भ देत लेखकाने सर्व जीव एकमेकांवर अवलंबून असल्याचे पटवून दिले आहे.
लेखक सुरुवातीलाच स्पष्ट करतात की, शारीरिकदृष्ट्या मानव चार पायांवरून दोन पायांवर उभा राहिला असला, तरी त्याच्या मनातील पशुत्व अजूनही पूर्णपणे गेलेले नाही. मानवाने स्वतःमधील या हिंस्त्र प्रवृत्तीवर विजय मिळवणे, हाच खरा धर्म असल्याचे लेखकाने अधोरेखित केले आहे. जोपर्यंत माणूस मनावर नियंत्रण मिळवून जितेंद्रिय होत नाही, तोपर्यंत जगात खरी शांतता नांदणार नाही, हा विचार वर्तमान काळातील युद्धांच्या पार्श्वभूमीवर अत्यंत महत्त्वाचा वाटतो.
लेखकाने पृथ्वीवरील भौगोलिक विविधतेचे (खनिज संपत्ती, नद्या, समुद्र) उदाहरण देऊन हे स्पष्ट केले आहे की, निसर्गतःच जगात समानता नाही. ही विषमता केवळ निसर्गात नसून मानवी राहणीमान, शिक्षण आणि मृत्यूच्या कारणांमध्येही दिसते. विज्ञानाने मानवाला काही व्याधींपासून मुक्त केले असले, तरी शंभर टक्के मुक्ती शक्य नाही. भौतिक जगाच्या या अशाश्वत स्वरूपावर भाष्य करताना लेखक मनावर ताबा मिळवण्याच्या गरजेवर भर देतात.
समाजात समता प्रस्थापित करणे हे बालकांचा खेळ नसून त्यासाठी मोठी तपश्चर्या आवश्यक आहे, असे लेखकाचे मत आहे. जो समाज केवळ भोगविलासात बुडालेला असतो किंवा जिथे वर्चस्ववादी मानसिकता असते, तिथे कधीही समता नांदू शकत नाही. सामूहिक प्रार्थना, श्रम आणि त्याग यांतूनच देश व समाज मजबूत होतो, हा मांडलेला विचार सामाजिक बांधणीसाठी दिशादर्शक आहे.
हे प्रकरण वाचकाला अंतर्मुख करणारे आहे. लेखकाची भाषा साधी पण थेट आहे. अध्यात्म, भूगोल आणि जीवशास्त्र यांची सांगड घालत लेखकाने जीवनाचे जे पोस्टमॉर्टम केले आहे, ते वाचताना वाचकांच्या मनात साचलेले अनेक पूर्वग्रह गळून पडतात. अहंकार सोडून निसर्गाशी समरस होऊन जगण्याची प्रेरणा देणारे हे अभ्यासपूर्ण लेखन आहे. प्रकरणाच्या शेवटच्या भागात लेखकाने मृत्यू या अपरिहार्य सत्यावर प्रकाश टाकला आहे. नैसर्गिक मृत्यूचा स्वीकार नम्रपणे करावा, असे सांगतानाच मानवनिर्मित चुकांमुळे ओढवणारा मृत्यू टाळता येऊ शकतो, असा वस्तुनिष्ठ दृष्टिकोन येथे मांडला आहे. संकटाच्या काळात आपल्यातील उपजत क्षमता वापरून पुन्हा उभे राहणे, यातच जीवनाचे सौंदर्य आणि सामर्थ्य असल्याचे लेखक सांगतात.
हे प्रकरण वाचकाला अंतर्मुख करायला लावते. केवळ बाह्य प्रगती म्हणजे विकास नसून, मानवी मनाचे शुद्धीकरण आणि निसर्गाशी असलेले नाते जपणे हीच काळाची गरज आहे, हा संदेश लेखकाने प्रभावीपणे दिला आहे. हे विवेचन आजच्या अशांत जगाला सम्यक जगण्याचा मार्ग दाखवणारे ठरते.एखाद्या ग्रंथाचे मुखपृष्ठ हे केवळ बाह्य वेष्टन नसून त्यातील विचारांचा आरसा असतो, याचा प्रत्यय जीवनधर्म चिकित्सा; भूगोलासह या ग्रंथाकडे पाहिल्यावर येतो. विज्ञानाचे तत्त्वज्ञान आणि भूगोलाची सांगड घालणारे हे मुखपृष्ठ वाचकाचे लक्ष पहिल्याच नजरेत वेधून घेते. मुखपृष्ठावर मानवी उत्क्रांतीचा प्रवास अत्यंत कल्पकतेने चित्रित केला आहे. पृथ्वीच्या गोलावरून चालणारे मानवी टप्पे हे मानवी जीवन आणि भौगोलिक परिस्थिती यांचा अविभाज्य संबंध अधोरेखित करतात. पार्श्वभूमीवरील गडद केशरी आणि पिवळ्या छटा ‘ ज्ञानाच्या सूर्योदयाचा ‘ भास निर्माण करतात. आकाशात झेपावणारे पक्षी हे मुक्त विचारांचे आणि प्रगतीचे प्रतीक म्हणून प्रभावी ठरतात. निळसर नदी आणि पृथ्वीचा गोल रंगांचा समतोल राखत वैचारिक प्रगल्भता दर्शवतात. डाव्या बाजूला दर्शवलेला पृथ्वीचा छेद (भूगर्भातील रचना) ग्रंथाच्या नावातील ‘ भूगोलासह ‘ या उपशीर्षकाला पूर्ण न्याय देतो. ही मांडणी केवळ कलात्मक नसून वैज्ञानिक दृष्टिकोनातूनही महत्त्वाची आहे. ‘ जीवनधर्म चिकित्सा ‘ हे शीर्षक पांढऱ्या आणि निळ्या छटांमध्ये अत्यंत सुवाच्य आणि ठळकपणे मांडले आहे, ज्यामुळे ग्रंथाचे गांभीर्य अधोरेखित होते.
हे मुखपृष्ठ विषयाची व्याप्ती आणि लेखकाची दृष्टी यांचा उत्तम संगम आहे. छपाईचा उच्च दर्जा आणि कलाकाराची कल्पकता यामुळे हे पुस्तक केवळ वाचनासाठीच नव्हे, तर संग्रही ठेवण्यासारखे झाले आहे. जिज्ञासा जागृत करणारे आणि दर्जेदार आशयाची ग्वाही देणारे हे एक बोलके मुखपृष्ठ ठरले आहे.सारांश रूपाने, जीवनधर्म चिकित्सा हा ग्रंथ वाचकांना जगाकडे पाहण्याची एक नवी, व्यापक दृष्टी देतो. मानवी समस्या सोडवण्यासाठी माणसांनी विज्ञानाचा तर्क आणि संवेदनांची जोड देऊन एकत्र येण्याचे आवाहन लेखकाने केले आहे. हा ग्रंथ केवळ धार्मिक किंवा भौगोलिक माहिती देणारा नसून तो मानवाला माणूस म्हणून कसे जगावे, हे शिकवणारा एक ‘ मार्गदर्शक ग्रंथ ‘ आहे. जागतिक शांतता आणि बंधुत्वाचा संदेश देणारा हा ग्रंथ प्रत्येक सुजाण वाचकाच्या संग्रही असावा असाच आहे.
