महाराष्ट्राच्या भक्ती परंपरेत ज्या काही नावांनी अंधारातून प्रकाशाकडे नेणारा दीपस्तंभ म्हणून काम केले, त्यात पैठणच्या गोदातीरावर जन्मलेल्या संत एकनाथांचे नाव अग्रस्थानी आहे. ते केवळ संत नव्हते, ते कवी होते, भाषांतरकार होते, समाजसुधारक होते आणि सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे ते माणसाला माणूस म्हणून जगण्याची शिकवण देणारे गुरू होते.

शके १४५५ म्हणजे इ.स. १५३३ मध्ये पैठण नगरीत वैशाख कृष्ण षष्ठीला संत एकनाथांचा जन्म झाला. वडील सूर्यनारायण आणि आई रुक्मिणी हे दोघेही परम विठ्ठलभक्त होते. पैठण ही गोदावरीच्या काठावर वसलेली संतांची नगरी. येथेच ज्ञानेश्वर-नामदेवांची परंपरा वाहत होती.

परंतु नाथांचे बालपण काट्यांनी भरलेले होते. अगदी लहानपणीच आई-वडिलांचे छत्र हरपले. अशा वेळी त्यांचे आजोबा संत भानुदास यांनी त्यांना आपल्या कुशीत घेतले. भानुदास हे स्वतः थोर विठ्ठलभक्त होते. त्यांनी लहान एकाला रामायण, भागवत आणि हरिपाठाच्या गोष्टी ऐकवल्या. आजोबांच्या मुखातून ऐकलेले अभंग आणि कीर्तन हेच नाथांचे पहिले विद्यापीठ ठरले. अनाथपणामुळे त्यांच्या मनात करुणा आणि समता याची बीजे लवकरच रुजली.

वयाच्या बाराव्या वर्षी एका दिव्य संकेताने नाथ देवगिरी म्हणजेच दौलताबाद येथे पोहोचले. तिथे त्यांना त्यांचे सद्गुरू जनार्दन स्वामी भेटले. जनार्दन स्वामी हे दत्त संप्रदायातील महान योगी होते. त्यांनी नाथांना फक्त मंत्र दिला नाही, तर जीवन जगण्याची दृष्टी दिली.

जनार्दन स्वामींच्या मार्गदर्शनाखाली नाथांनी योग, वेदांत, सांख्य आणि भक्ती या चौघांची सांगड घातली. कठोर तपश्चर्या, ध्यान आणि स्वाध्याय यातून त्यांचे मन शुद्ध झाले. गुरुंनी त्यांना सांगितले, “ग्रंथातील ज्ञान लोकांपर्यंत सोप्या भाषेत पोहोचव, हेच खरी सेवा आहे.” हाच आदेश नाथांच्या संपूर्ण जीवनाचा केंद्रबिंदू बनला.

गुरुसेवा करत असतानाच त्यांनी बद्री-केदार, काशी, प्रयाग अशी तीर्थे केली. पण कुठेही अहंकार आला नाही. परत आल्यावर पुन्हा पैठणच्या गोदाकाठी बसून लोकांसाठी लिहायला सुरुवात केली.
त्या काळात धर्म, तत्त्वज्ञान आणि अध्यात्म हे सर्व संस्कृतमध्येच बंदिस्त होते. सामान्य माणसाला ते समजणे अशक्य होते. नाथांनी हा पिंजरा तोडला. त्यांनी ठरवले की भगवंताचे ज्ञान हे शेतकऱ्याच्या, कष्टकऱ्याच्या, स्त्रीच्या भाषेत गेले पाहिजे. एकनाथी भागवत हे त्यांचे सर्वात मोठे कार्य. भागवत पुराणातील १ व्या स्कंधावर त्यांनी लिहिलेली टीका म्हणजे एकनाथी भागवत. १८,६० पेक्षा जास्त ओव्यांचा हा ग्रंथ आहे. यात केवळ भाषांतर नाही, तर नाथांनी आपले अनुभव, समाजातील उदाहरणे आणि ओजस्वी वाणी घातली आहे. “जन व्हावी तारिली” हेच ब्रीद घेऊन लिहिलेला हा ग्रंथ आजही वारकऱ्यांच्या मुखी आहे.
भावार्थ रामायणात वाल्मिकी रामायणाचे रसाळ मराठी भाषांतर. यात नाथांनी रामाला केवळ राजा न दाखवता, सर्वसामान्यांचा आधार म्हणून दाखवले. सीतेच्या कष्टात त्यांना प्रत्येक स्त्रीचे दु:ख दिसले.
रुक्मिणी स्वयंवरात रुक्मिणी आणि कृष्णाच्या विवाहाची कथा नाथांनी इतक्या ललितेने लिहिली की ती ऐकताना भक्ती आणि शृंगार एकत्र नाचू लागतात.

ज्ञानेश्वर महाराजांची ज्ञानेश्वरी कालांतराने काहीशी भ्रष्ट झाली होती. नाथांनी पैठणमध्ये बसून तिची शुद्ध प्रत तयार केली. त्यामुळे आज आपल्याला मूळ ज्ञानेश्वरी वाचायला मिळते. यासाठी त्यांनी स्वतःच्या हस्ते ७०० पोथ्या लिहून वाटल्या असे सांगतात.

ग्रंथाबरोबरच नाथांनी रस्त्यावरच्या माणसासाठी साहित्य लिहिले.
त्यांचे ४००० पेक्षा जास्त अभंग आहेत. “नको देवा मुक्ती, नको माया चारी” किंवा “आता विश्वात्मक देव पाहावा” असे अभंग ऐकले की डोळे पाणावतात. यात देवाशी केलेली हितगुज आहे. कृष्ण आणि गोपिकांच्या प्रेमातून त्यांनी जीव आणि शिव यांचे मिलन सांगितले. गौळणी ऐकताना गावच्या अंगणातील राधा डोळ्यासमोर उभी राहते.
ही नाथांची सर्वात आगळी देणगी. भारुड म्हणजे वेशांतर करून केलेले कीर्तन. नाथ कधी जोशी बनत, कधी गवळण, कधी वाणी, कधी कोल्हाटी. वेशाच्या निमित्ताने ते समाजातील प्रत्येक घटकाशी बोलत आणि शेवटी अध्यात्माचा उपदेश देत. “अरे संसारा संसारा, जसा तवा वरी पापड” हे भारुड ऐकून कित्येकांचा अहंकार गळून पडला. भारुडातून त्यांनी रूढी, अंधश्रद्धा आणि पाखंडावर सडकून टीका केली.

नाथ केवळ लेखक नव्हते, ते कृतीशील संत होते. पैठण ही ब्राह्मणांची नगरी. तिथे जातीभेद उग्र होता. नाथांनी तो मोडला.

एका वेळी त्यांनी घरी आलेल्या एका अस्पृश्याला जेवायला वाढले. लोकांनी निषेध केला तेव्हा नाथ म्हणाले, “भुकेला जात नसते, तहानलेल्याला धर्म नसतो.”
एका गायीला मुस्लिम सैनिकाने मारले तेव्हा नाथांनी आपल्या रक्ताने तिला जीवदान दिले अशी कथा प्रसिद्ध आहे. त्यांच्यासाठी चराचरात विठ्ठल होता. “भूतदया” हा त्यांचा श्वास होता.

त्यांनी स्त्रियांना कीर्तनाचा, प्रवचनाचा अधिकार दिला. विधवा, परित्यक्ता यांना आधार दिला. गोदावरीच्या काठी अन्नदान, पाणपोई सुरू केली.

शके १५१७ म्हणजे इ.स. १५९९, फाल्गुन वद्य षष्ठीच्या दिवशी संत एकनाथांनी पैठण येथे गोदावरी नदीच्या पात्रात जलसमाधी घेतली. जाण्यापूर्वी त्यांनी शिष्यांना सांगितले, “देव मंदिरात नाही, माणसात शोधा.”

तेव्हापासून फाल्गुन वद्य षष्ठी हा दिवस “नाथ षष्ठी” म्हणून साजरा केला जातो. पैठणमध्ये त्या दिवशी लाखो वारकरी गोदेत स्नान करतात, कीर्तन करतात. नाथ गेले नाहीत, ते आजही प्रत्येक अभंगात, प्रत्येक भारुडात जिवंत आहेत.

वेदांत त्यांना कळला होता, पण त्याचा गर्व नव्हता.विठ्ठलावर त्यांचे निस्सीम प्रेम होते, पण ते आंधळे नव्हते. समाजासाठी राबणे हेच त्यांचे खरे पूजन होते.

त्यांची भाषा साधी, गोड आणि थेट मनाला भिडणारी आहे. कठीण तत्त्वज्ञानही ते एखाद्या गावगप्पेसारखे सांगतात. म्हणूनच त्यांना “रसिकांचा राजा” म्हणतात.

आजही आपण जाती-धर्म, श्रीमंत-गरीब यात अडकलो आहोत. सोशल मीडियावर द्वेष पसरतो. अशा वेळी नाथांची शिकवण अधिक महत्त्वाची ठरते.
“सर्वाभूती भगवद् भाव” ही त्यांची शिकवण म्हणजे खरी secularism आहे.
“भाषा सोपी करा म्हणजे ज्ञान पोहोचेल” हा त्यांचा संदेश आजच्या शिक्षणासाठीही लागू पडतो.
“हास्य आणि उपहासातून सुधारणा करा” हा भारुडाचा मार्ग आजच्या व्यंगचित्रकारांनाही प्रेरणा देतो.

संत एकनाथ हे नुसते संत नव्हते, ते एक चळवळ होते. त्यांनी संस्कृतचे दरवाजे उघडून मराठीला सिंहासनावर बसवले. त्यांनी देवाला माणसात उतरवले. त्यांनी लेखणीने लिहिले आणि जीवनाने जगून दाखवले.

गोदावरी आजही पैठणमधून वाहते. तिच्या लाटांवर आजही “एकनाथ महाराज की जय” चा गजर ऐकू येतो. कारण नाथ देहाने गेले असतील, पण त्यांचे शब्द, त्यांचे अभंग आणि त्यांची समता आजही आपल्याला तारत आहेत.

“एका जनार्दनी एकनाथ, हरि बोले तेणे मुक्ती”
हीच त्यांची ओळख, हेच त्यांचे सार.

*प्रा.दिलीप आनंदराव जाधव, सांगली* .
*राज्य कोषाध्यक्ष*
*कनिष्ठ महाविद्यालयीन मराठी विषय शिक्षक महासंघ, महाराष्ट्र राज्य.*
*सचिव*
*सांगली जिल्हा कनिष्ठ महाविद्यालयीन शिक्षक संघटना, सांगली.*