वैश्विक समतेचा रिंगण सोहळा

*वारी -११*

आषाढ आला की आकाशाला एक वेगळाच सावळा शालू चढतो. ढगांची दाटी होते, वाऱ्याला मातीचा सुगंध लागतो आणि महाराष्ट्राच्या नकाशावर एक अदृश्य रेषा उमटते. ती रेषा कुठल्याही नकाशात दिसत नाही. ती दिसते फक्त पायांनी. लाखो पायांनी.

आळंदीपासून निघालेली माउलींची पालखी आणि देहूपासून निघालेली तुकोबांची पालखी, या दोन नद्या जशा वाटेवर वाटेवर इतर ओढ्यांना सोबत घेतात तशा हजारो दिंड्या, वारकरी, अभंग आणि अश्रू सोबत घेत पंढरीकडे निघतात.

वारी म्हणजे काय? वारी म्हणजे घाई नाही. वारी म्हणजे वाहणं. संथ नदीसारखं वाहणं. सकाळी उठून पाथी बांधणे, विठूनाम घेणे, तहान-भूक विसरणे, दुसऱ्याच्या पदरातलं भाकर तुकडा वाटून खाणे. चालता चालता कोणी आपलं सुख सांगतं, कोणी दुःख. आणि सगळ्या गोष्टींचा शेवट एकाच ठिकाणी येऊन थांबतो – “बोलावा विठ्ठल पहावा विठ्ठल”.

हा प्रवास दिवसेंदिवस संथ असतो. तालबद्ध. एका लयीचा. पण या लयीतच एक दिवस असा येतो जेव्हा लय तुटते. आणि तुटून ती अधिक सुंदर होते. त्या दिवसाला नाव आहे – रिंगण.

पालखी महामार्गाच्या कडेला एखादं विस्तीर्ण माळरान. दुपारचं ऊन किंवा अचानक कोसळणारा पाऊस. वारी तिथे मुक्कामासाठी थांबली आहे. सगळं नेहमीसारखंच सुरू आहे. कोणी भाकरी थापतंय, कोणी टाळ घासतंय, कोणी झाडाच्या सावलीला डुलकी घेतंय.

आणि अचानक हवेत एक बदल जाणवतो.

चोपदार पुढे येतो. हात चंदेरी दंड. तो दंड हवेत उंचावला जातो. बस्स. तेवढाच एक इशारा. शब्द नाही, भाषण नाही, माईक नाही. तरीही लाखो कानांपर्यंत तो आदेश पोहोचतो.

पुढच्या पाच मिनिटांत जे घडतं ते पाहून शहरातल्या मोठ्या मोठ्या इव्हेंट मॅनेजरनेही डोक्याला हात लावावा. लाखांचा जनसागर एका आज्ञेत वाहू लागतो. कोणी कोणाला ढकलत नाही. कोणी वाद घालत नाही. सगळे आपापल्या दिंडीच्या क्रमांकाने चालतात.

आणि मैदानावर एक महाकाय वर्तुळ आकाराला येतं. अगदी परिपूर्ण वर्तुळ. कंपासने काढावं तसं.

त्या वर्तुळाच्या नेमक्या मध्यबिंदूवर माउलींची पालखी येते. जणू सूर्य आणि त्याच्याभोवती ग्रह. पालखीच्या भोवती अबीर-गुलालाने माखले, तुळशीच्या माळांनी सजले अश्व. त्यांच्या भोवती दिंड्या. दिंड्यांच्या भोवती वारकरी.

टाळ हात येतात. मृदंगावर पहिली थाप पडते. आणि मग सुरू होतो तो नाद. “ज्ञानोबा माउली तुकाराम”. हा नाद इतका प्रचंड असतो की वर उडणाऱ्या चिमण्याही एका क्षणासाठी थबकतात.

रिंगणाचा खरा जीव कुठे आहे? तो आहे त्या दोन अश्वांच्या टापांमध्ये.

बेळगाव जिल्ह्यातील अंकली गाव. श्रीमंत ऊर्जितसिंह शितोळे सरकार यांचं घराणं. शेकडो वर्षांची परंपरा. दरवर्षी त्यांच्याकडून दोन मानाचे अश्व रिंगणासाठी येतात. वर्षभर त्यांची निवड होते. आरोग्य, रूप, चपळाई सगळं तपासलं जातं. कारण हे फक्त घोडे नाहीत. ही श्रद्धा आहे.

दोन अश्व. एकाच्या पाठीवर कोणताही स्वार नाही. रिकामी झूल. वारकरी म्हणतात, “हा माउलींचा अश्व आहे. याच्यावर प्रत्यक्ष ज्ञानेश्वर माउली आरूढ झाले आहेत.” दुसऱ्या अश्वावर स्वार असतो. शितोळे सरकारांच्या घराण्यातील एखादा वारस.

दोघेही वर्तुळाच्या तोंडाशी येऊन उभे राहतात. क्षणभर सगळीकडे स्मशान शांतता. फक्त टाळांचा खणखणाट आणि मृदंगाचा धीरगंभीर आवाज. शिंगं फुंकली जातात. तुताऱ्या घुमतात.

आणि मग चोपदार हिरवा कंदील वर करतो.

त्या एका सेकंदात काय होतं ते शब्दात सांगता येत नाही. दोन वीजेचे लोळ जणू सुटतात. माती उडते. टापांचा आवाज येतो “टप टप टप”. काळीज धडधडतं.

लाखो लोकांच्या भोवती, एका बारीकशा वाटेने, कोणालाही स्पर्श न करता, हे अश्व सुसाट धावतात. प्रदक्षिणा घालतात. पहिली, दुसरी, तिसरी. वेग, संतुलन आणि शिस्त याचा अद्भुत संगम.

त्या वेळी ‘ज्ञानोबा-तुकाराम’ चा गजर कळसाला पोहोचतो. अनेकांच्या डोळ्यातून आपोआप अश्रू येतात. कारण तिथे जे दिसतं ते फक्त घोड्यांची शर्यत नाही. ती भक्तीची उधळण आहे.

अश्व आपली दौड संपवतात. पालखीसमोर नतमस्तक होतात. आणि मग सुरू होतो रिंगणाचा दुसरा, अधिक हळवा भाग.

अश्व ज्या रेषेवरून धावले, ती माती. ती माती गोळा करण्यासाठी लाखो हात एकदम खाली वळतात.

जर ऊन असेल तर ती उडालेली धूळ. वारकरी तिला कपाळाला लावतात. चंदनापेक्षा पवित्र मानतात. अबीर गुलालाने माखलेला चेहरा आणि कपाळावरची मातीची रेषा – कोणत्याही राजाच्या मुकुटापेक्षा ही शोभा मोठी वाटते.

आणि जर पाऊस असेल तर? मग होतो ‘चिखलाचा रिंगण’.

विचार करा. शहरात राहणारा माणूस कपड्याला डाग लागू नये म्हणून किती काळजी घेतो. पण इथे पांढरं धोतर, पांढरा सदरा घातलेला वारकरी त्या चिखलात लोळण घेतो. हसत हसत. त्याला नाव देतो ‘आनंदाचा चिखल’.

हा चिखल जादूई आहे. या चिखलात पडल्यावर सगळे भेद विरघळतात. इथे डॉक्टर नाही, वकील नाही, शेतकरी नाही, उद्योगपती नाही, आमदार नाही. आहे फक्त वारकरी. चिखलाचा रंग सगळ्यांना सारखा करतो.

हेच तर रिंगणाचं खरं तत्त्वज्ञान आहे. जोपर्यंत माणूस स्वतःला शून्य करत नाही, तोपर्यंत त्याला त्या ‘पूर्ण’ विठ्ठलाचा स्पर्श होत नाही. अहंकार मातीत मिळवला कीच आत्मा मोकळा होतो.

शाळेत आपण शिकलो आहोत. वर्तुळ हा एकमेव असा आकार आहे ज्याला सुरुवातही नाही आणि शेवटही नाही. आणि वर्तुळाच्या परिघावरील प्रत्येक बिंदू हा केंद्रापासून नेहमी समान अंतरावर असतो.

रिंगण नेमकं हेच सांगतं.

मध्यभागी माउलींची पालखी. म्हणजे केंद्र. आणि भोवती उभे असलेले लाखो वारकरी. ते सगळे केंद्रापासून समान अंतरावर. इथे कोणी व्हीआयपी नाही. कोणी शेवटच्या रांगेतला नाही. श्रीमंताचा बंगला आणि गरीबाची झोपडी या भिंती इथे पडतात.

म्हणूनच रिंगणाला म्हणतात ‘वैश्विक समतेचं मूर्तिमंत रूप’. ही केवळ धार्मिक प्रथा नाही. ही एक सामाजिक क्रांती आहे. शेकडो वर्षांपूर्वी माउलींनी आणि तुकोबांनी जे स्वप्न पाहिलं – “जे खळांची व्यंकटी सांडो, तया सत्कर्मी रती वाढो” – त्याचं जिवंत उदाहरण म्हणजे हे रिंगण.

काळ बदलला आहे. २१ वे शतक आहे. आता रिंगणाची मैदाने अधिक प्रशस्त झाली आहेत. कारण पालखी महामार्ग रुंद झाला आहे.

आकाशात ड्रोन घिरट्या घालतात. वरून संपूर्ण वर्तुळाचं चित्रीकरण करतात. मैदानाच्या कडेला मोठ्या एलईडी स्क्रीन लागतात. त्यावर अश्वांची दौड स्लो मोशनमध्ये दाखवली जाते. लहान मुलं, वृद्ध मंडळी ज्यांना गर्दीत जाता येत नाही तेही स्क्रीनवरून पाहतात.

तंत्रज्ञान आलं आहे. पण गंमत अशी आहे की तंत्रज्ञान इथे वरचढ झालेलं नाही. ते फक्त सेवक झालं आहे. ड्रोन कितीही उंच जाऊ दे, तो कॅमेरा वारकऱ्याच्या डोळ्यातील आसवं टिपू शकत नाही. स्क्रीन कितीही मोठी असू दे, त्यातून येणारा ‘ज्ञानोबा-तुकाराम’ चा कंप आपल्या छातीत निर्माण करू शकत नाही.

बाहेरचं रूप बदललं. पण आतला गाभा तोच आहे. शतकानुशतके चालत आलेला भक्तीभाव.

रिंगण संपतं. अश्व शांत होतात. टाळ-मृदंग विश्रांती घेतात. पालखी पुन्हा उचलली जाते. पुढच्या गावाकडे प्रस्थान होतं.

पण रिंगण संपत नाही.

ती ऊर्जा, तो नाद, ती मातीचा वास, ती समतेची जाणीव वारकरी आपल्यासोबत घेऊन जातो. वर्षभर पुरेल इतकी.

रिंगण आपल्याला जगण्याचं मोठं पाठ शिकवतं. आयुष्य म्हणजे पण एक रिंगणच आहे. कधी आपल्याला वादळी वेगाने धावं लागतं. कधी थांबावं लागतं. पण धावताना देखील आपले पाय मातीत असले पाहिजेत. आणि आपले डोळे नेहमी केंद्राकडे असले पाहिजेत. आपल्या ध्येयाकडे, आपल्या विठ्ठलाकडे.

रिंगण म्हणजे फक्त घोड्यांची दौड नाही. रिंगण म्हणजे मी पणाचा त्याग. रिंगण म्हणजे मी मोठा, तू लहान या भावाचा नाश. रिंगण म्हणजे समतेच्या वर्तुळात स्वतःला विलीन करून टाकणं.

पंढरीला गेल्यावर विठ्ठलाची मूर्ती दिसते. पण रिंगणात गेल्यावर कळतं की विठ्ठल फक्त मूर्तीत नाही. विठ्ठल त्या धावणाऱ्या अश्वाच्या श्वासात आहे. टाळ वाजवणाऱ्या हातात आहे. चिखलात लोळणाऱ्या देहात आहे. आणि ‘ज्ञानोबा-तुकाराम’ म्हणणाऱ्या प्रत्येक कंठात आहे.

रिंगण संपतं तेव्हा मैदान रिकामं होतं. पण वारकऱ्याचं मन भरून जातं. आणि तो पुढच्या वर्षीच्या आषाढाची वाट पाहू लागतो. कारण त्याला माहिती आहे, पुन्हा एकदा त्या वैश्विक वर्तुळात जाऊन आपल्याला शून्य व्हायचं आहे. आणि शून्यातूनच पूर्णत्व गवसणार आहे.

*प्रा. दिलीप आनंदराव जाधव,* *सांगली.*
*राज्य कोषाध्यक्ष कनिष्ठ महाविद्यालयीन मराठी विषय शिक्षक महासंघ, महाराष्ट्र राज्य.*
*सचिव*
*सांगली जिल्हा कनिष्ठ महाविद्यालयीन शिक्षक संघटना, सांगली.*