*वारी -१०*

महाराष्ट्राची संत परंपरा ही सामान्य माणसाच्या असामान्य साधनेची गोष्ट आहे. या परंपरेत ज्ञानेश्वरांचा तत्त्वज्ञानाचा डोंगर आहे, तुकारामांचा भावनेचा सागर आहे, आणि नामदेवांची कीर्तनाची गंगा आहे. पण या सर्वांच्या मध्ये एक शांत, निरलस, आणि मातीचा सुगंध असलेला दिवा सतत तेवत राहिला. तो दिवा म्हणजे संत गोरा कुंभार उर्फ गोरोबा काका.

इ.स. १२६७ साली पंढरपूर जवळील तेरढोकी गावी जन्मले गोरोबा हे कोणतेही शास्त्र न शिकले, पण भक्तीचे सर्वोच्च शिखर गाठलेले संत होते. त्यांचा व्यवसाय होता मडकी बनवणे. त्यांची शाळा होती चाक आणि माती. आणि त्यांचे विद्यापीठ होते पंढरीचा विठ्ठल.

गोरोबांचे जीवन आपल्याला एकच शिकवण देते: देव वेगळा नाही, आणि काम वेगळे नाही. जे काम तुम्ही करता, ते जर प्रेमाने आणि नामाने केले तर तेच ईश्वरपूजन होते. चला, या मातीच्या संताच्या जीवनाचा, कार्याचा आणि अभंगवाणीचा वेध घेता येईल.

गोरोबांचा जन्म तेरढोकी या गावी झाला. हे गाव भीमा नदीच्या काठावर वसलेले आहे. लहानपणापासूनच घरातील वातावरण भक्तिमय होते. वडील कुंभारकाम करत आणि संध्याकाळी विठ्ठलाचे भजन गात.

गोरोबांचे लग्न झाले. त्यांना मुलेही झाली. संसार होता, जबाबदाऱ्या होत्या. पण संसाराच्या गर्तेतही त्यांचा जीव कधीच अडकला नाही. कारण त्यांचे खरे घर पंढरीत होते.

ते म्हणत,
“संसार हा करावा,
पण मनाने विठ्ठल भजावा ||”

गोरोबांचा दिवस पहाटे चारलाच सुरू होत असे. माती आणणे, पाण्यात भिजवणे, पायाने तुडवणे, चाकावर बसणे. हे सर्व करताना त्यांच्या ओठावर एकच नाव असे: विठ्ठल.

त्यांच्यासाठी चाक म्हणजे कालचक्र होते. माती म्हणजे पंचमहाभूतांचा देह होता. आणि मडके म्हणजे जीवात्मा होता. कुंभार म्हणजे साक्षात पांडुरंग.

ते अभंगात म्हणतात,
“चाक फिरे नाम घेता,
मडके घडे प्रेमे |
गोरा म्हणे विठ्ठले,
ठेवूनी मस्तक पाये ||”

म्हणजे चाक फिरवताना नाम घेतो, प्रेमाने मडके घडवतो, आणि शेवटी ते मडके विठ्ठलाच्या पायाशी ठेवतो. बघा किती सुंदर रूपक आहे.

गावासाठी ते मडकी बनवत. उन्हाळ्यात माठ, पावसाळ्यात गाडगे, सणाला पणत्या. त्यांच्या हाताला कधी विसावा नव्हता. पण त्यांच्या मनाला मात्र कायम विसावा होता, कारण ते नामात होते.

गोरोबांच्या जीवनातील सर्वात मोठा प्रसंग म्हणजे त्यांच्या मुलासोबत घडलेली घटना.

एके दिवशी अंगणात माती तुडवायची होती. गोरोबा भजनाच्या परमोच्च अवस्थेत होते. डोळे बंद, हात आकाशाकडे, आणि तोंडातून अविरत “विठ्ठल विठ्ठल” चालू होते. त्याचवेळी त्यांचा लहान मुलगा खेळता खेळता त्या चिखलात आला. भान नसल्याने गोरोबांचा पाय त्याच्यावर पडला आणि मुलाचा प्राण गेला.

जेव्हा भानावर आले तेव्हा गोरोबा कोसळले नाहीत. त्यांनी आकाशाकडे हात जोडले आणि आर्त स्वरात हाक मारली.

“पांडुरंगा माझे माहेरा,
धाव घाली वेग करा |
गोरा म्हणे तुझ्या भक्ता,
लाज नको देऊ देवा ||”

देवा, तू माझ्या माहेरचा आहेस. लवकर धाव. तुझ्या भक्ताची लाज जाऊ देऊ नकोस.

आणि झालेही तसेच. भक्तवत्सल पांडुरंगाने धाव घेतली. मुलगा पुन्हा जिवंत झाला.

ही घटना म्हणजे फक्त चमत्कार नव्हती. ही होती “निष्ठेची ताकद” काय असते याची प्रचिती. या घटनेनंतर गोरोबांची कीर्ती दाही दिशांना पसरली.

गोरोबा विद्वान नव्हते. पण त्यांचे अभंग आजही विद्यापीठात शिकवले जातात. कारण त्यात अनुभव आहे. त्यांच्या अभंगाची भाषा गावाकडची आहे, पण अर्थ आकाशाएवढा मोठा आहे.
“प्रेमे अंगी असे झाकुनी नयन |
करित भजन विठोबाचे ||”

प्रेमाने अंग भरून येते, डोळे आपोआप मिटतात, आणि मग फक्त विठोबाचे भजन चालू होते. बाहेरचे जग संपते.

यावर संत नामदेवांनी शिक्कामोर्तब केले,
“प्रेमे अंगी सदा वाचे भगवंत |
ही तन्मयवृत्ती ||”

ज्याच्या अंगात प्रेम आहे आणि जिभेवर भगवंताचे नाव आहे, त्यालाच खरी तन्मयता म्हणता येईल.
“हात काम करी,
मन पंढरीसी वारी |
गोरा म्हणे हरि,
मज देई दर्शन ||”

हात काम करतोय, पण मन पंढरीला गेले आहे. देवा, मला दर्शन दे.

गोरोबांमध्ये अहंकाराचा लवलेशही नव्हता.
“अल्पमती गोरा,
तुझ्या नामाचा किंकर |
तारी आता पांडुरंगा,
भवसागरा तार ||”

मी अल्पमती आहे देवा. मी फक्त तुझा नोकर आहे. मला या भवसागरातून तार.
त्यांच्यासाठी राजा आणि रंक सारखे होते. कारण दोघांच्याही आत तोच विठ्ठल आहे.
“घटाघटात हरी,
दिसे गोरा स्पष्ट |
जातिभेद मानू नका,
सारे जण एकमेकांचे नात ||”

गोरोबा मातीतूनच अध्यात्म शिकले.
“माती तुडविता पाय,
कळे माया काय |
गोरा म्हणे कुंभार,
आहे माझा पांडुरंग ||”

माती तुडवताना कळते की ही माया आहे. आणि खरा कुंभार माझा पांडुरंग आहे. तो आपल्याला आकार देत आहे.

गोरोबा आणि नामदेव समकालीन होते. दोघांमध्ये गुरु-शिष्यासारखे प्रेम होते.

एकदा नामदेवांनी पाहिले की गोरोबा माती तुडवताना पायाने विठ्ठलाच्या मूर्तीला स्पर्श करत आहेत. नामदेव रागावले. “हे काय?”
गोरोबा म्हणाले, “महाराज, ज्या दिशेला देव नाही तिकडे पाय करा.”
नामदेवांनी जिकडे पाय केला तिकडे मूर्ती प्रकट झाली.

तेव्हापासून नामदेव म्हणाले, “गोरोबा, तू भोळा आहेस, पण तुझी भक्ती खरी आहे.” आणि त्यांनीच गोरोबांना “तन्मयवृत्तीचा संत” ही उपाधी दिली.

गोरोबांनी कधीच जात पाहिली नाही. त्यांच्या दारात जो येईल त्याला ते मडके देत. त्यासाठी पैसेही मागत नसत.
ते म्हणत, “झाडे तोडू नका. ती विठ्ठलाचीच रूपे आहेत.” मातीचा वापर करताना देखील ते मातीला देव मानत.
त्यांची पत्नीही भक्त होती. गोरोबा तिला “सहधर्मचारिणी” म्हणत. संसार करताना देखील भक्ती करता येते हे त्यांनी दाखवले. गोरोबा फार गंभीर नव्हते. ते भजनात नाचतही असत. लोकांना हसवत असत. भक्ती म्हणजे रडणे नाही, आनंद आहे हे त्यांनी शिकवले

वारकरी संप्रदायात गोरोबांना “पंचकृष्ण” पैकी एक मानले जाते. ज्ञानेश्वर, नामदेव, तुकाराम, एकनाथ आणि गोरोबा.

आषाढी वारीला तेरढोकी हे एक महत्त्वाचे मुक्कामाचे ठिकाण आहे. लाखो वारकरी इथे थांबतात. गोरोबांच्या चाकाला आणि पायांच्या ठशांना नमस्कार करतात.
“तेरढोकीचा गोरा,
नामे नाचत होता |
पांडुरंग पाठीमागे,
टाळ मृदुंग वाजता ||”

आज आपण धावतो आहोत. पैसा आहे, पण शांती नाही. प्रगती आहे, पण समाधान नाही. अशा वेळी गोरोबा आपल्याला सांगतात
तुम्ही जे काम करता ते १००% प्रामाणिकपणे करा. ते देवाला अर्पण करा. मग ते स्वयंपाक असो की कोडिंग.
गोरोबा म्हणत, “काम करता नाम घ्या.” आज आपणही ड्रायव्हिंग करताना, चालताना नाम घेऊ शकत
जास्त अपेक्षा नको. जे आहे त्यात आनंद मान. कारण
“तुका म्हणे सुख,
पाहे माझ्या विठ्ठल |
गोरा म्हणे त्यासी,
न लगे दुसरे धन ||”

“माझे अंग झाले शेण,
माझे मन झाले लीन |
गोरा म्हणे देवा,
तूच माझा कैवारी ||”
मी शेणासारखा आहे, लीन आहे. तूच माझा सांभाळ करणारा आहेस.
“नको मला राजयोग,
नको मला भोग |
देवा तुझ्या पायी,
ठेव माझा सर्वांग |
मला राजाचा योग नको, भोग नको. फक्त तुझ्या पायाशी जागा दे.
“जेथे नाम तेथे मी,
हे वचन सत्य |
गोरा म्हणे पाहा,
विठ्ठल उभा समीप ||”
अर्थ: जिथे नाम आहे तिथे मी आहे. बघा, विठ्ठल अगदी जवळ उभा आहे. संत गोरा कुंभार यांचे आयुष्य फार मोठे नव्हते. पण त्यांनी जे जगून दाखवले ते मोठे होते.

त्यांनी सांगितले की संत होण्यासाठी संन्यास घ्यावा लागत नाही. घरात राहून, संसार करून, काम करूनही संत होता येते. फक्त अट एकच आहे, ती म्हणजे “तन्मयता”.

आज तेरढोकीला त्यांचे मंदिर आहे. आत त्यांचे चाक आहे. बाहेर भीमा नदी वाहते. आणि वारकऱ्यांच्या ओठावर अजूनही त्यांचे अभंग आहेत.
“गोरा म्हणे शेवटी,
ठेविला भार तुझ्या पायी |
आता जन्ममरणाची,
फेरी नको माझी ||”

देवा, मी सर्व भार तुला दिला. आता मला जन्ममरणाच्या फेऱ्यातून सोडव.

मातीत जन्मलेला हा माणूस, मातीतच कर्म करणारा हा माणूस, आज मातीपेक्षा ही पवित्र आणि आकाशापेक्षा ही उंच झाला आहे. कारण त्याने आपल्या हातांनी फक्त मडकीच घडवली नाहीत, तर माणसांची मनंही घडवली.

*प्रा. दिलीप आनंदराव जाधव, सांगली*
*राज्य कोषाध्यक्ष*
*कनिष्ठ महाविद्यालयीन मराठी विषय शिक्षक महासंघ, महाराष्ट्र राज्य.*
*सचिव*
*सांगली जिल्हा कनिष्ठ महाविद्यालयीन शिक्षक संघटना, सांगली.*