सामाजिक क्रांती आणि महात्मा बसवेश्वरांचे तत्वज्ञान…
महात्मा बसवेश्वर क्रांतीकारी समाजसुधारक आणि त्यांचे सद्यस्थितीतील विचार.
बाराव्या शतकातील कर्नाटकच्या भूमीतून उगम पावलेले महात्मा बसवेश्वर हे केवळ एक धर्मगुरू नव्हते, तर ते एक महान मानवतावादी, अर्थशास्त्रज्ञ आणि लोकशाहीचे आद्य प्रणेते होते. शब्दापेक्षा कृती मोठी असा संदेश देणाऱ्या बसवण्णांनी तत्कालीन विषमतेवर आधारित समाजव्यवस्थेला छेद देऊन समताधिष्ठित समाजाचा पाया रचला.
सामाजिक समतेचा जाहीरनामा : अनुभव मंटप
महात्मा बसवेश्वरांच्या कार्याचे सर्वात महत्त्वाचे केंद्र म्हणजे ‘ अनुभव मंटप. ‘ हे जगातील पहिले संसद मानले जाते. येथे जात, धर्म, पंथ आणि लिंगाचा कोणताही भेदभाव न करता सर्वांना आपले विचार मांडण्याचे स्वातंत्र्य होते.
समता आणि सामाजिक न्याय : बसवेश्वरांनी जातीनिर्मूलन आणि स्त्री-पुरुष समानता यांचा पाया रचला. आजच्या काळात जेव्हा जातीभेद आणि लिंगभेद हे मोठे सामाजिक प्रश्न आहेत, तेव्हा त्यांचा मानवता हाच खरा धर्म हा विचार सामाजिक सलोखा राखण्यासाठी अत्यंत आवश्यक आहे. त्यांनी महिलांना ‘अनुभव मंटपात’ स्थान देऊन लोकशाही मूल्यांची जपणूक केली, जी आजच्या महिला सक्षमीकरणासाठी प्रेरणादायी आहे.
लोकशाही मूल्ये : सामान्य कष्टकऱ्यांपासून ते विद्वानांपर्यंत सर्वांना एकाच व्यासपीठावर आणून त्यांनी सामाजिक लोकशाहीचा प्रयोग यशस्वी केला.
स्त्री-पुरुष समानता : स्त्रियांना धार्मिक आणि सामाजिक चर्चेत बरोबरीचे स्थान देऊन त्यांनी स्त्री मुक्तीच्या चळवळीचा पाया रचला. अक्कमहादेवींसारख्या अनेक शरण स्त्रिया याचे ज्वलंत उदाहरण आहेत.
‘ कायकवे कैलास ‘ आणि आर्थिक विचार : बसवेश्वरांनी श्रमाला प्रतिष्ठा मिळवून दिली. त्यांनी ‘ कायकवे कैलास ‘ म्हणजे कष्ट हाच कैलास/देव हा मंत्र दिला. कायकवे कैलास (श्रमाचे महत्त्व)
’ कायकवे कैलास ‘ म्हणजे ‘ काम हाच स्वर्ग. ‘ हा सिद्धांत आजच्या जागतिक अर्थव्यवस्थेतही लागू होतो.
कोणतेही काम लहान किंवा मोठे नसून ते प्रामाणिकपणे करणे, हीच खरी ईश्वरसेवा आहे, हा विचार आजच्या ‘ वर्क कल्चर ‘मध्ये व्यावसायिक नीतिमत्ता (Work Ethics) वाढवण्यासाठी उपयुक्त आहे.
स्वतःच्या कष्टावर जगणे आणि इतरांवर विसंबून न राहणे हा स्वावलंबनाचा मंत्र त्यांनी दिला.
श्रम प्रतिष्ठा : कोणताही व्यवसाय श्रेष्ठ किंवा कनिष्ठ नसतो, तर प्रामाणिकपणे केलेले श्रम हीच देवाची पूजा आहे, असे त्यांनी पटवून दिले.
दसोह संकल्पना : कमावलेल्या संपत्तीचा विनियोग केवळ स्वतःसाठी न करता समाजातील गरजूंसाठी करणे म्हणजे दसोह, हा त्यांचा समाजवादी आर्थिक विचार होता. यामुळे समाजात संपत्तीचे केंद्रीकरण न होता ती प्रवाहित राहिली. दशोह (सामाजिक उत्तरदायित्व) बसवण्णांनी केवळ संपत्ती साठवण्यापेक्षा ती समाजातील गरजूंसाठी खर्च करण्यावर (दशोह) भर दिला. आजच्या काळात ज्याला आपण ‘ Corporate Social Responsibility ‘ (CSR) म्हणतो, त्याचे मूळ त्यांच्या ‘ दशोह ‘ संकल्पनेत आढळते. आर्थिक विषमता कमी करण्यासाठी ही संकल्पना आजही मोलाची ठरते.
वचनांच्या माध्यमातून प्रबोधन : बसवेश्वरांनी त्यांचे विचार कठीण संस्कृतमध्ये न मांडता जनसामान्यांच्या कन्नड भाषेत वचन साहित्यात मांडले. त्यांची वचने अत्यंत साधी पण विचारप्रवर्तक आहेत.
नैतिकता : चोरी करू नको, हत्या करू नको, खोटे बोलू नको या सप्तसूत्रीच्या माध्यमातून त्यांनी मानवी वर्तणुकीची आचारसंहिता मांडली.
भाषेचे लोकशाहीकरण (वचन साहित्य) : त्यांनी तत्त्वज्ञान हे क्लिष्ट भाषेतून बाहेर काढून सर्वसामान्यांच्या भाषेत (वचनांच्या माध्यमातून) मांडले. आजच्या काळात शिक्षण आणि माहिती ही सर्वसामान्यांच्या भाषेत असावी, हे महत्त्व अधोरेखित करण्यासाठी त्यांचे हे कार्य दीपस्तंभासारखे आहे.
मूर्तीपूजा आणि कर्मकांडाला विरोध : त्यांनी बाह्य अवडंबरापेक्षा अंतःशुद्धीला महत्त्व दिले. ” देह हेच देऊळ ” मानून ईश्वराचा शोध स्वतःमध्ये घेण्याचे आवाहन त्यांनी केले.
अंधश्रद्धा निर्मूलन आणि 0 वैज्ञानिक दृष्टिकोन :
बसवेश्वरांनी कर्मकांड, मूर्तीपूजा आणि अंधश्रद्धेवर कडाडून प्रहार केला. सद्यस्थितीत समाजात वैज्ञानिक दृष्टिकोन रुजवण्यासाठी आणि विवेकनिष्ठ विचारांचा प्रसार करण्यासाठी त्यांचे विचार दिशादर्शक आहेत.
आधुनिक संदर्भात प्रासंगिकता :
आज २१ व्या शतकात जेव्हा जग जातीयवाद, भ्रष्टाचार आणि विषमतेशी झुंजत आहे, तेव्हा बसवेश्वरांचे विचार अधिक मार्गदर्शक ठरतात.
जातीअंताची चळवळ : त्यांनी आंतरजातीय विवाहांचे समर्थन करून जातीव्यवस्थेच्या मुळावर घाव घातला होता.
संसदीय प्रणाली : आजच्या संसदीय लोकशाहीची बीजे त्यांच्या ‘ अनुभव मंटप ‘ मध्ये आढळतात. लोकशाही मूल्ये आणि अनुभव मंटप :बसवेश्वरांनी स्थापन केलेले ‘ अनुभव मंटप ‘ हे जगातील पहिले संसद मानले जाते. यात समाजातील प्रत्येक स्तरातील व्यक्तीला आपले विचार मांडण्याचे स्वातंत्र्य होते.
सद्यस्थितीतील उपयोग : आजच्या लोकशाहीत अभिव्यक्ती स्वातंत्र्य आणि सर्वसमावेशक चर्चेची गरज आहे, ज्याचा आदर्श बसवेश्वरांनी ९०० वर्षांपूर्वीच घालून दिला होता.
श्रमाची प्रतिष्ठा : बेरोजगारी आणि कौशल्याच्या अभावाच्या काळात ‘ कायक ‘ तत्वज्ञान युवकांसाठी प्रेरणादायी आहे.
सारांश रूपाने असे म्हणता येईल की, महात्मा बसवेश्वर हे केवळ एका विशिष्ट समाजाचे नेते नव्हते, तर ते अखिल मानवजातीचे मार्गदर्शक होते. जगातील प्रत्येक माणूस माझा आहे. इवनु नम्मवा ही वैश्विक बंधुत्वाची भावना त्यांनी रुजवली. त्यांच्या विचारांचा अवलंब करणे हीच त्यांना खरी श्रद्धांजली ठरेल.
” कलुबेड़ा, कोलुबेड़ा, हुसिया नुडिय लुबेड़ा…”
चोरी करू नको, हिंसा करू नको, असत्य बोलू नको… हेच ईश्वराला प्रसन्न करण्याचे खरे मार्ग आहेत. महात्मा बसवेश्वरांचे कार्य केवळ एका धर्मापुरते मर्यादित नसून ते मानवतावादाचे वैश्विक तत्त्वज्ञान आहे. भ्रष्टाचारमुक्त प्रशासन, कष्टकऱ्यांचा सन्मान आणि समताधिष्ठित समाज घडवण्यासाठी त्यांचे विचार आजही तितकेच प्रभावी आहेत.
प्रा.डॉ. महेश मोटेमु,रूम, ता. उमरगा, जि. धाराशिव.
