ताज्या घडामोडी

सगुण-निर्गुण एकचि पांडुरंग

तुज सगुण म्हणो की निर्गुण रे ।सगुण निर्गुण एकु गोविंदु रे ॥*

ज्ञानदेवांनी हा प्रश्न विचारला आणि त्याचं उत्तरही स्वतःच दिलं. सगुण म्हणावं की निर्गुण म्हणावं? दोन्ही एकच आहेत. गोविंद एकच आहे. हाच पंढरपूरचा खरा अर्थ आहे. हाच विठ्ठलाचा खरा अर्थ आहे.

कार्तिकी एकादशी, जिला प्रबोधिनी एकादशी किंवा देवउठणी एकादशी असेही म्हटले जाते. या दिवशी पांडुरंगाच्या दर्शनासाठी पंढरपुरात लाखो भक्त एकवटतात. महाराष्ट्राचे आराध्य दैवत असलेल्या पांडुरंगाला वारकरी प्रेमाने विठूमाऊली म्हणतात. आपल्या भक्तांच्या प्रेमाखातर पांडुरंग पंढरपुरात युगानुयुगे अविरतपणे उभा आहे

*युगें अठ्ठावीस विटेवरी उभा ।वामांगी रखुमाई दिसे दिव्य शोभा ॥*

अठ्ठावीस युगं झाली, तो तसाच उभा आहे. कटेवर हात ठेवून. वाट पाहतोय. कुणाची? भक्ताची. त्याचे पाय दुखत नाहीत का? त्याला थकवा येत नाही का? वारकऱ्याला हा प्रश्न कधीच पडत नाही. कारण त्याच्यासाठी तो देव नाही, ती माऊली आहे. माऊली कधी थकत नसते. माऊली आपल्या लेकरांची वाट पाहून कधी कंटाळत नसते.

*सुंदर ते ध्यान उभे विटेवरी ।* *कर कटावरी ठेवोनिया ॥*

तुकोबांनी पाहिलेलं ते ध्यान असंच आहे. सुंदर, शांत, करुणामय. विटेवर उभं. हात कटेवर. डोळ्यात प्रेम. ओठावर हसू. असा देव कुठे पाहायला मिळेल? जगात देव म्हणजे भय. देव म्हणजे नियम. देव म्हणजे शिक्षा. पण पंढरपुरात देव म्हणजे प्रेम. देव म्हणजे माऊली.

भक्तांच्या हाकेला ओ देणारी, आबालवृद्धांची ही माऊली कधी भक्तांच्या घरी पाणी भरते, कधी त्यांचे दळण दळून देते. कधी त्यांच्या सासू-सासऱ्यांची सेवा करते, तर कधी त्यांच्या घरी चाकरीही करते.जनाबाई म्हणते,

*दळिता कांडिता तुज गाईन अनंता ।* *ऐसे माझे मना लागले चाळा ॥*

दळताना, कांडताना जनाबाई विठ्ठलाचं नाव घेते. आणि विठ्ठल तिचं दळण दळतो. ही कथा नाही, ही भक्ती आहे. देव भक्ताचा नोकर होतो, ही कल्पना जगात कुठेही नाही. पण पंढरपुरात आहे.

गोरोबांसाठी तो मडकी घडवतो. सेना न्हाव्यासाठी हजामत करतो. दामाजीपंतासाठी वसुली करतो. चोखामेळासाठी गुरं राखतो. सावतोबासाठी माळा गुंफतो. भक्तांच्या अधीन असलेली ही माऊली आणि तिची वारकरी लेकरं, हे महाराष्ट्रातील आगळंवेगळं नातं आहे.

महाराष्ट्रासह कर्नाटकातही माऊलीचे लाखो भक्त आहेत. कार्तिकी एकादशीला ते न चुकता पंढरपुरात येतात. पायी चालत येतात. टाळ-मृदंग घेऊन येतात.

*ज्ञानोबा माऊली तुकाराम ।* *जय जय विठ्ठल जय हरी विठ्ठल ॥*

हा गजर कानावर पडला की, पाय आपोआप चालायला लागतात. पायात काटे रुततात, पण वेदना होत नाही. कारण मनात माऊली आहे.

पुंडलिकाच्या भेटी पंढरपूरला स्थापन झालेली पांडुरंगाची ही मूर्ती पुढे कर्नाटकातील विजयनगरच्या राजाने त्याच्या साम्राज्यात नेली. त्याने त्या मूर्तीची तुंगभद्रेच्या तिरावर स्थापना केली. त्या काळी पैठण येथील संत एकनाथ महाराज यांचे आजोबा संत भानुदास हे विठ्ठलाचे मोठे भक्त होते.

एकदा विठ्ठलाने प्रसन्न होऊन त्यांना दृष्टांत दिला, “मी कर्नाटकात आहे. तू मला पंढरपुरात नेऊन माझी स्थापना कर.” विठ्ठलाने सांगितल्याप्रमाणे संत भानुदास यांनी विजयनगरच्या राजाकडे जाऊन विठ्ठलाच्या मूर्तीची मागणी केली. राजालाही दृष्टांत झाला होता. त्यामुळे संत भानुदासांचे विठ्ठल प्रेम पाहून राजाने ती मूर्ती त्यांना दिली. संत भानुदासांनी ती मूर्ती पंढरपूरला आणून तिची प्रतिष्ठापना केली.
*कानडा विठ्ठलु कर्नाटकु ।*
*त्येणे मज लावियेला वेडु ॥*

संतांनी त्याला कानडा म्हटलं. कर्नाटकातून आला म्हणून कानडा. पण तो कानडा असूनही आपला आहे. तो परका असूनही माऊली आहे. देव कुठेही गेला तरी भक्त त्याला शोधून आणतो. देवाला राजवाड्यात राहायचे नसते, देवाला भक्तांच्या झोपडीत राहायचे असते. विजयनगरचे वैभव त्याला नको होते, पंढरपूरची वाळू त्याला हवी होती. कारण तिथे त्याची लेकरं आहेत. तिथे त्याचे पुंडलिक आहेत.

पुंडलिकाने आई-वडिलांची सेवा केली. देव त्याला भेटायला आला, तेव्हा त्याने देवाला विटेवर उभं केलं. “थांब, माझी सेवा संपेपर्यंत थांब.” देव थांबला. देव आजही थांबला आहे. कारण पुंडलिकाने शिकवलं, आई-वडिलांची सेवा हाच खरा देव आहे. मातृ-पितृ सेवा हाच खरा धर्म आहे.

पांडुरंग हा शैव आणि वैष्णव दोघांचाही देव आहे. शैव पंथीय पांडुरंगाला ‘वीरभद्र’ म्हणजेच ‘विठ्ठल’ म्हणतात, तर वैष्णव त्याला ‘गोपाळकृष्ण’ असे म्हणतात. तो विष्णू आणि शिव यांचा अवतार आहे; म्हणूनच तो ‘हरिहर’ आहे.

*हरि हर एकचि रूप ।*
*दुजेपण नसे संकल्प ॥*

शिव आणि विष्णू वेगळे नाहीत. हरि आणि हर एकच आहेत. काही जण ‘विठ्ठल हा भगवंताचा नववा अवतार बुद्ध आहे’, असेही म्हणतात. जैन विठ्ठलाला ‘तो बाविसावा तीर्थंकर नेमीनाथ आहे’, असे मानतात. नेमीनाथ आणि कृष्ण हे दोघेही गोपाळच होते. ते यदुकुलोत्पन्नच होते. नेमीनाथ हाही विठ्ठलासारखा वर्णाने सावळा होता. नेमीनाथांचे शंख हे चिन्ह विठ्ठलानेही धारण केले आहे.

दक्षिणेला हाच गोपाल ‘श्रीव्यंकटेश उर्फ तिरुपती बालाजी’ म्हणून प्रसिद्ध आहे. व्यंकटेशाची पत्नी पद्मावती आहे, तर विठ्ठलाच्या पत्नीचेही नाव पद्मावती आहे. व्यंकटेशाची पत्नी पद्मावती त्याच्यावर रूसून चिंचेच्या वनात राहायला गेली, तर विठ्ठलाची पत्नी रुक्मिणी ही दिंडीर वनात जाऊन बसली होती.

‘विठ्ठलाला पांडुरंग म्हणतात’, तसेच व्यंकटेशालाही ‘वेंगडम्’ असे म्हणतात. त्यामुळे त्याला ‘विठ्ठलेश्वर अथवा व्यंकटेश’ असेही म्हणतात. कुरुबा आणि धनगर यांचा देव एकरूप होऊन त्यातून ‘विठोबा’ निर्माण झाला. म्हणूनच विठ्ठल आणि तिरुपती या दोन्ही मूर्तीत पुष्कळ साम्य आढळते.

पंढरीचा विठोबा दोन्ही हात कटीवर ठेवून उभा आहे, तर कर्नाटकात तो एक हात कटीवर आणि दुसरा हात वरद मुद्रेत असलेला दिसतो. त्यामुळेच संतांनी ‘सावळा हो विठ्ठल कर्नाटकु’, असे त्याचे वर्णन केले आहे.

ही सगळी रूपं वेगळी वाटतात, पण ती एकाच देवाची आहेत. देवाला आपण वेगवेगळ्या नावांनी हाक मारतो. कोणी विठ्ठल म्हणतो, कोणी व्यंकटेश म्हणतो, कोणी नेमीनाथ म्हणतो, कोणी बुद्ध म्हणतो, कोणी हरिहर म्हणतो. पण देव एकच आहे. तो आपल्या भक्तीभावाप्रमाणे रूप घेतो.

*जैसा भाव तैसा देव ।* *पावसी मग तू आपुला ॥*

जसा भाव, तसा देव. भाव असेल तर दगडही देव होतो. भाव नसेल तर सोन्याची मूर्तीही दगडच राहते. बंगालमधील दक्षिणेश्वरी देवीची कथा आपल्याला हेच सांगते. श्रीरामकृष्ण परमहंस यांच्या भक्ती-भावामुळे देवी त्यांना प्रसन्न झाली. भक्ती-भावाने दगडालाही पाझर फुटतो. पंढरपूरचा विठ्ठल हा दगड नाही, तो भक्तांच्या भावाचा पाझर आहे.

पांडुरंग हे सामान्यांचे दैवत आहे. पांडुरंगाचा रंग सावळा आहे आणि कृष्णही सावळाच आहे. काळा रंग हा अद्वैताचा आहे.

वृंदावनातील गोपी कृष्णाला म्हणत, “अरे कृष्णा, तू अमावास्येला अंगावर काळी घोंगडी घेऊन यमुनाकाठी कदंब वृक्षावर बसलास की, तू आम्हाला दिसतच नाहीस; कारण रात्र काळी, यमुना काळी, तू काळा आणि घोंगडीही काळीच! अशा वेळी हे सर्व अद्वैत होऊन जाते.”

*सावळा विठ्ठल सावळा ।* *सावळा तो माझा काळा ॥*

काळा रंग म्हणजे भेद नसणे. गोरा आणि काळा, उंच आणि बुटका, श्रीमंत आणि गरीब – हे सगळे भेद काळ्या रंगात विरून जातात. रात्रीच्या अंधारात सगळे एकसारखे दिसतात. तसेच कृष्णाच्या प्रेमात सगळे भेद मिटून जातात. तिथे जात नाही, धर्म नाही, श्रीमंत-गरीब नाही. फक्त प्रेम आहे.

संत ज्ञानदेव म्हणतात, तो स्वच्छ म्हणजे निर्मळ आहे. त्याची इंद्रिये विकाररहित आणि स्वच्छ आहेत. तो आत-बाहेर स्वच्छ आहे; म्हणून तो ‘पांडुरंग’ आहे. पांडुरंग म्हणजे पांढरा रंग. पांढरा रंग म्हणजे शुद्धता. काळा विठ्ठल पांढरा कसा? कारण त्याचे मन पांढरे आहे. त्याचे मन निर्मळ आहे. त्याच्या मनात कोणताही विकार नाही.

एकदा लहानपणी संत ज्ञानेश्वर आणि मुक्ताबाई खेळत असताना मुक्ताबाई ज्ञानदेवांना म्हणाली, “अरे दादा, तू या पांडुरंगाला निर्गुण म्हणतोस; परंतु हा तर सगुण स्वरूपात येथे कटीवर हात ठेवून उभा आहे.”

त्यावर ज्ञानेश्वर म्हणतात,

*निर्गुणाचा बुंद सगुणी उतरला । तोचि विटेवरी उभा ठाकला ॥*

निर्गुणी बिंदू सगुणी उतरला आहे. हा निर्गुणच सगुण स्वरूपात इथे दिसत आहे. ज्याला आकार नाही, तो आकारात आला आहे. ज्याला रूप नाही, तो रूपात आला आहे. का? तर भक्तांसाठी. भक्ताला निर्गुण कळत नाही. भक्ताला हात जोडायला, डोळे भरून पाहायला, पायावर डोके ठेवायला एक रूप हवे असते. म्हणून निर्गुणाने सगुणाचे रूप घेतले. म्हणून परब्रह्माने पांडुरंगाचे रूप घेतले.

तो कष्टकरी, शेतकरी, सामान्यजन आणि अनाथ यांचा कैवारी आहे; म्हणून तो उन्हात कष्ट करून रापलेला असा काळ्या रंगाचा झाला आहे. विठ्ठल काळा का झाला? कारण तो उन्हात काम करतो. तो शेतात काम करतो. तो भक्तांच्या घरी पाणी भरतो. तो दळण दळतो. तो गुरं राखतो. हा काळा रंग कष्टाचा रंग आहे. हा काळा रंग शेतकऱ्याच्या घामाचा रंग आहे. म्हणूनच पांडुरंग सामान्यांचा देव आहे. तो राजांचा देव नाही, तो रंकांचा देव आहे.

शेवटी काय? सगुण आणि निर्गुण हे दोन वेगळे नाहीत. ते एकच आहेत. जसे पाणी आणि बर्फ. पाणी निराकार आहे, बर्फ साकार आहे. पण दोन्ही पाणीच आहे. तसेच निर्गुण म्हणजे निराकार ब्रह्म, सगुण म्हणजे साकार विठ्ठल. दोन्ही एकच आहेत.

*सगुण निर्गुण दोन्ही एक ।* *विठ्ठलचि रूप देख ॥*

आपण मंदिरात जातो, मूर्ती पाहतो, ती सगुण आहे. आपण डोळे मिटतो, मनात देव पाहतो, तो निर्गुण आहे. दोन्ही एकच आहेत. सगुणाशिवाय निर्गुण कळत नाही, आणि निर्गुणाशिवाय सगुणाला अर्थ नाही.

पंढरपूरला जाणारा वारकरी मूर्तीचे दर्शन घेतो, पण त्याच्या मनात निर्गुणाचा भाव असतो. तो विठ्ठलाला पाहतो, पण त्याला विठ्ठलात संपूर्ण विश्व दिसते.

*अवघा रंग एक झाला ।*
*रंगी रंगला श्रीरंग ॥*

कार्तिकी एकादशीला जेव्हा लाखो वारकरी पंढरपूरला येतात, तेव्हा ते फक्त मूर्ती पाहायला येत नाहीत. ते माऊलीला भेटायला येतात. ते आपल्या मनातला निर्गुण भाव सगुण रूपात पाहायला येतात. ते आपल्या कष्टाचा, आपल्या दुःखाचा भार माऊलीच्या पायावर ठेवायला येतात. आणि माऊली त्यांना सांगते,

*बाळा घाबरू नकोस ।*
*मी तुझ्या पाठीशी आहे ॥*

म्हणूनच पांडुरंग युगानुयुगे उभा आहे. तो थकत नाही. तो कंटाळत नाही. कारण त्याची लेकरं येतच राहणार आहेत. त्यांची वाट पाहणे हाच त्याचा आनंद आहे. त्यांची सेवा करणे हाच त्याचा धर्म आहे.

सगुण-निर्गुण एकचि पांडुरंग, हेच वारकरी संप्रदायाचे सार आहे. देव मंदिरात नाही, देव माणसात आहे. देव दगडात नाही, देव भावात आहे. देव दूर नाही, देव जवळ आहे. देव आपल्या मनात आहे. तोच पांडुरंग आहे.
*पांडुरंग हरी, वासुदेव हरी ।*
*विठ्ठल विठ्ठल, जय हरी विठ्ठल ॥*

*प्रा. दिलीप आनंदराव जाधव*
*सचिव, सांगली जिल्हा कनिष्ठ महाविद्यालयीन शिक्षक संघटना, सांगली.*

Related Articles

Back to top button
बातमी कॉपी करायला तुम्ही आमचे काका लागता की मामा ??