संत नरहरी सोनार: शिव आणि हरी एकत्वाचे प्रतीक

*वारी -१३*

महाराष्ट्र ही संतांची पावनभूमी आहे. इथल्या मातीतून भक्तीचे अंकुर फुटतात आणि आकाशात अभंगाचे सूर घुमतात. १३ व्या शतकात वारकरी संप्रदाय तेजाने तळपत होता. ज्ञानेश्वरांची ज्ञानेश्वरी, नामदेवांचे कीर्तन, सोपान, मुक्ताबाईंची वाणी या काळाला सुवर्णयुग बनवत होती. त्याच तेजस्वी परंपरेत एक वेगळा तारा उगवला. हातात कात्री, तराजू आणि मनात मात्र विठ्ठलाचे नाम. तो तारा म्हणजे संत नरहरी सोनार.

त्यांचे नाव घेतले की आठवतो तो एक संदेश: देव एकच आहे, फक्त नावे वेगळी. आणि माणूस एकच आहे, फक्त जाती वेगळ्या. हे तत्व त्यांनी केवळ सांगितले नाही, तर जगून दाखवले.

शके १११५, श्रावण शुद्ध त्रयोदशी, इसवी सन ११९३. पंढरपूरची चंद्रभागा त्या दिवशी अधिकच प्रसन्न असेल. तिच्या तीरावर मेहत्रे कुटुंबात एका सोनाराच्या घरी बाळाचा जन्म झाला. आडनाव महामुनी मेहत्रे. वतन सांगली जिल्ह्यातील मिरज संस्थानातील मेहत्रे गाव. संत नामदेवांनी नंतर त्यांचा उल्लेख केला: “आडनाव महामुनी मेहत्रे, वतन मिराशी दुकान महाद्वारी.”

पेशाने सोनार, पण मनाने योगी. लहानपणापासूनच नरहरीला दागिन्यांपेक्षा देवाची गोष्ट अधिक आवडायची. वडिलांच्या दुकानात सोने तापत असे, हातोडीचा आवाज येत असे. पण त्या आवाजात त्याला विठ्ठलाच्या पायघुंगराचा नाद ऐकू यायचा. वय वाढत गेले तसे सोन्या-चांदीच्या व्यवहारापेक्षा आत्म्याचा व्यवहार त्याला महत्वाचा वाटू लागला.

वयाच्या २० व्या वर्षी त्यांनी शैव दीक्षा घेतली. अंगाला भस्म, गळ्यात रुद्राक्ष, जटा, हातात त्रिशूळाची निष्ठा. भगवान शंकर हेच त्यांचे सर्वस्व झाले. दिवसभर शिवनाम, रात्री शिवचिंतन. पंढरपूरच्या परिसरात फिरताना लोक त्यांना योगी सोनार म्हणत.

शैव असणे म्हणजे कठोरता, वैराग्य, तप. नरहरी त्या वाटेवर पूर्णपणे चालले. पण आत कुठेतरी एक प्रश्न उरला होता. ज्याला मी पूजतो तोच अंतिम आहे का?

वयाच्या २६ व्या वर्षी त्यांच्या आयुष्याला कलाटणी मिळाली. ते वैष्णव झाले. पंढरीचा विठ्ठल त्यांच्या हृदयात बसला. आता सकाळी विठ्ठलाचे नाम, संध्याकाळी विठ्ठलाचे चिंतन. लोकांना आश्चर्य वाटले. कालचा शिवभक्त आज विठ्ठलभक्त कसा झाला?

नरहरी हसत म्हणाले: “काल जे दिसले ते रूप होते, आज जी जाणीव झाली ती एकता आहे.”

हा बदल भांडणातून आला नाही. तो अनुभवातून आला. तप, साधना आणि अंतर्मुखतेतून आलेला प्रकाश होता. “हर आणि हरी एकच आहेत” ही त्यांची वैयक्तिक अनुभूती होती.

नरहरींचे दुकान पंढरपूरच्या महाद्वाराजवळ होते. लोक दागिने घ्यायला येत. सोन्याची अंगठी, चांदीची वाळी, कमरपट्टा मागत. नरहरी माप घेत आणि सोबत एक अभंगही देत.

त्यांनी आपल्या कामालाच साधना बनवले. सोनार काय करतो? सोने तापवतो, ठोकतो, कापतो, वितळवतो आणि मग त्यातून सुंदर दागिना घडवतो. नरहरी म्हणाले, हेच काम मी माझ्या मनावर करतो.

त्यांचा प्रसिद्ध अभंग आहे:

*देवा तुझा मी सोनार । तुझे नामाचा व्यवहार ।*
*मन बुद्धीची कातरी । रामनाम सोने चोरी ॥*

किती सोपे आणि किती खोल. मन आणि बुद्धी ही कात्री आहे. रामनाम हे सोने आहे. त्या सोन्याला या कात्रीने कापून जीवनाचा अलंकार घडवायचा आहे. बाहेरचे सोने माणसाला श्रीमंत करते, आतले नाम माणसाला मुक्त करते.

पुढे ते म्हणतात:
*त्रिगुणाची करुनी मूस । आंत होती निजध्यास ।*
*पावणे पंचप्राण । नरहरी शरण आला ॥*

सत्व, रज, तम या तीन गुणांना वितळवायचे. त्याची मूस करून त्यात आत्मज्ञान ओतायचे. पंचप्राण एकाग्र करून शरण जायचे. हेच त्यांचे साधन होते.

संतांच्या चरित्रात काही कथा केवळ कथा नसतात, त्या आरसे असतात. नरहरींच्या जीवनातील अशीच एक कथा.

एके दिवशी नरहरी विठ्ठलावर थोडे नाराज झाले. “आता मुख पाहायचे नाही, कळसाचे दर्शनही घ्यायचे नाही” असा निश्चय त्यांनी केला. भक्ताला कधी कधी देवावर रागही येतो, कारण नातं जवळचं असतं.

त्याच वेळी एक श्रीमंत विठ्ठलभक्त सावकार पंढरीला आला. त्याने विठ्ठलाला सोन्याची कंबरपट्टा अर्पण करण्याचे ठरवले. त्यासाठी अचूक माप हवे होते. गावातील सर्वांनी एकच नाव सुचवले: नरहरी सोनार. त्यांच्यासारखा निपुण कारागीर नाही.

नरहरी धर्मसंकटात सापडले. आत राग, बाहेर कर्तव्य. भक्ताची सेवा नाकारवत नव्हती. शेवटी त्यांनी एक मार्ग काढला. डोळ्यांवर घट्ट पट्टी बांधली. “स्पर्शाने माप घेईन, दर्शन घेणार नाही” असे ठरवले.

ते मंदिरात गेले. हाताने विठ्ठलाच्या कमरेचे माप घेतले. घरी जाऊन साखळी घडवली. दुसऱ्या दिवशी पुन्हा माप पडताळायला गेले. हात पुढे केला आणि अचानक त्यांच्या तळहाताला काहीतरी खरखरीत लागले. व्याघ्रचर्माचा स्पर्श.

आश्चर्याने त्यांनी पट्टी काढली. आणि समोर जे दिसले त्याने ते सुन्न झाले.

समोर पितांबरधारी पांडुरंग नव्हता. समोर उभा होता भगवान शिव. गळ्यात रुद्राक्ष, अंगावर वाघाचे कातडे, कपाळावर भस्म, हातात त्रिशूळ.

त्या एका क्षणात नरहरींच्या डोळ्यासमोर अंधार उजळला. त्यांना समजले. ज्याला मी शिव मानून पूजत होतो तोच विठ्ठल आहे. ज्याच्यावर मी रागावलो होतो तोच शिव आहे. भेद माझ्या मनात होता, देवात नव्हता.

ते कोसळले नाहीत, ते उभे राहिले. पण आतून पूर्णपणे बदलले. अहंकार वितळला, राग निघून गेला. आता त्यांची भक्ती आणखी निर्मळ झाली. कारण आता ती कोणत्याही एका रूपापुरती मर्यादित नव्हती.

नरहरींच्या काळात समाजात जातीभेद खोलवर रुजला होता. अठरा पगड जाती, अस्पृश्यता, उच्च-नीचतेच्या भिंती. नरहरींनी त्या सर्व भिंती आपल्या भक्तीने पाडल्या.

ते म्हणत: “देवाच्या दरबारात जात विचारली जात नाही. तिथे फक्त भाव पाहिला जातो.”

ते स्वतः सोनार होते. म्हणजे अठरा अलुत्यांपैकी एक. पण त्यांनी कधीही आपली जात पुढे केली नाही. त्यांनी “माणूस आधी” हा धर्म सांगितला. त्यांच्या दुकानात ब्राह्मणही येत, माळीही येत, कुंभारही येत. सर्वांसाठी एकच प्रसाद: विठ्ठलाचे नाम.

संत नरहरींची एकूण ६३ अभंग उपलब्ध आहेत. संख्या कमी आहे, पण प्रत्येक अभंग एक रत्न आहे. त्यांची भाषा अगदी रोजच्या वापरातील आहे. पंडिती शब्द नाहीत, अवघड तत्त्वज्ञान नाही.

त्यांनी अध्यात्म सांगण्यासाठी आपल्या कामातील शब्द वापरले.
सोने म्हणजे नाम. कात्री म्हणजे विवेक.मूस म्हणजे साधना.
तराजू म्हणजे समत्व.हातोडीचा घाव म्हणजे गुरुचा उपदेश.

सामान्य माणसाला समजेल अशा भाषेत त्यांनी मोठे सत्य सांगितले. म्हणूनच त्यांचे अभंग आजही लोकांच्या तोंडी आहेत.

त्यांचा आणखी एक अभंग जीवनाचे सार सांगतो:
*शरीराची होय माती । कोण न येते सांगाती ।*
*एक नामाविण गति नाही । हेचि सत्य वदे नरहरी ॥*

शरीर शेवटी माती होणार. संपत्ती, नातेवाईक कोणी सोबत येणार नाही. फक्त देवाचे नावच शेवटपर्यंत सोबत राहील. मृत्यूचे भय आणि जीवनाचा अर्थ दोन्ही या दोन ओळीत सांगितले.

नरहरी सोनार ९२वर्षे जगले. प्रदीर्घ आयुष्य. या काळात त्यांनी फार मोठा ग्रंथ लिहिला नाही, मोठे तीर्थ केले नाही, मोठे युद्ध केले नाही. त्यांनी फक्त एकच काम केले: प्रामाणिकपणे काम करणे आणि अखंड नामस्मरण करणे.

ते म्हणतात:
*नरहरी म्हणे देवा । तुझ्या नामाविण ठाव नाही ठेवा ।*
*भवसागरी नाव एका । तुझ्या नामाची चोख वीटा ॥*

हा भवसागर आहे. त्यातून तरायचे असेल तर नामाची चोख वीटा हवी. तीच नाव आहे. सोनार चोवीस तास सोन्याजवळ असतो, त्याचा हात सोन्याला चुकत नाही. तसेच आपण चोवीस तास नामाजवळ असले पाहिजे.

साडेसातशे वर्षे झाली. नरहरींचे दुकान आता महाद्वाराजवळ दिसत नाही. पण त्यांच्या अभंगांचे दुकान आजही सुरू आहे.

आज आपणही वेगवेगळ्या “सोनार” आहोत. कोणी डॉक्टर, कोणी शिक्षक, कोणी शेतकरी, कोणी व्यापारी. नरहरी सांगतात, कोणतेही काम लहान नाही. ते जर प्रामाणिकपणे आणि ईश्वराला अर्पण करून केले तर तेच पूजा होते.

आजही आपल्या मनात “शिव विरुद्ध हरी”, “माझा देव विरुद्ध तुझा देव”, “माझी जात विरुद्ध तुझी जात” असे भेद आहेत. नरहरींची कथा त्या सर्वांना उत्तर देते. देव एकच आहे. माणूस एकच आहे.

आज सोशल मीडियावर वाद होतात, धर्माच्या नावावर भांडणे होतात. तेव्हा नरहरींचा तो अभंग आठवतो: “मन बुद्धीची कातरी”. आधी आपल्या मनातील द्वेष कापायचा, मग बाहेर शांती पसरेल.

संत नरहरी सोनार केवळ सोन्याचे दागिने घडवणारे नव्हते. ते माणसांच्या मनाला घडवणारे सोनार होते. त्यांनी अहंकाराची मळी काढली. द्वेषाचा ठोकळा वितळवला. समतेचा आणि प्रेमाचा दागिना घडवला.

ते शैव होते आणि वैष्णवही झाले. कारण त्यांना कळले की वाटा दोन आहेत पण शिखर एकच आहे. ते एका जातीत जन्मले पण सर्व जातींसाठी जगले.

वारकरी संप्रदायाला त्यांनी एक अनमोल देणगी दिली: निर्गुण आणि सगुणाचा समन्वय, शिव आणि विष्णूचे एकत्व, आणि नामाची महती.

आज पंढरपूरला गेल्यावर महाद्वाराजवळ उभे राहून डोळे बंद केले की वाटते, कुठेतरी एका कोपऱ्यात अजूनही एक सोनार बसला आहे. हातात कात्री आहे, समोर सोने आहे, आणि ओठांवर विठ्ठलाचे नाम आहे.

तो सोनार आपल्यालाही सांगतोय: “बाळा, बाहेर सोने शोधू नकोस. आत रामनामाचे सोने आहे. ते शोध. ते सापडले की जगातले सगळे सोने फिके पडेल.”

संत नरहरी सोनार हे केवळ एक नाव नाही. ते एक विचार आहेत. एक जीवनपद्धती आहेत. आणि सर्वात महत्वाचे म्हणजे ते एक आशा आहेत की भक्तीने, प्रामाणिकपणाने आणि समतेने माणूस खऱ्या अर्थाने सोन्यासारखा चमकू शकतो.
*प्रा. दिलीप आनंदराव जाधव,सांगली.*
*राज्य कोषाध्यक्ष*
*कनिष्ठ महाविद्यालयीन मराठी विषय शिक्षक महासंघ, महाराष्ट्र राज्य.*
*सचिव*
*सांगली जिल्हा कनिष्ठ महाविद्यालयीन शिक्षक संघटना, सांगली.*