शक्तिशाली नवकार महामंत्र

संपूर्ण विश्वात सुख, शांती आणि समृद्धी निर्माण करण्याची ताकद ज्या मंत्रात आहे असा मंत्र म्हणजे नवकार महामंत्र. ९ एप्रिल २०२६ हा दिवस “विश्व् नवकार महामंत्र दिवस” म्हणून संपूर्ण भारत देशा बरोबरच जगभरातील १०८ देशात साजरा केला जाणार आहे. भारताचे पंतप्रधान मा. नरेंद्र मोदी यांनीही १०८ गुणांना नमन करणाऱ्या या मंत्राचे महत्व सांगितले आहे. या मंत्राचे महत्व आणि वैशिष्टय सांगणारा हा लेख.

नवकार मंत्र उगम: या भारत प्रदेशात, आध्यात्मिक साधना आणि मनःशांतीसाठी ऋषीमुनी, संत आणि सिद्ध पुरुष भगवानांनी अनेक मंत्रांची रचना केली आहे. त्यांपैकी, नवकार महामंत्र हा एक अत्यंत प्रभावी आणि वैश्विक मंत्र आहे, ज्याचे पठण अनादि काळापासून केले जाते. त्याच्या ६८ अक्षरांची दिव्य शक्ती आणि महिमा अथांग आहे. या महामंत्राच्या पहिल्या पाच ओळींमध्ये (नमो अरिहंतनम पासून नमो लोए सव्वसहुनम पर्यंत) ३५ अक्षरे आहेत आणि शेवटच्या दोन ओळींमध्ये (एसोपंचनमोक्करो पासून) ३३ अक्षरे आहेत, ज्यामुळे एकूण ६८ अक्षरे होतात. जी ६८ तीर्थांच्या (तीर्थक्षेत्रांच्या) समतुल्य मानली जातात. पद: या मंत्रात पाच मुख्य अक्षरे (परमेष्टी) आहेत, परंतु संपूर्ण मंत्रात नऊ अक्षरे (संपदा) आहेत. तो कोणत्याही एका व्यक्ती, पंथ किंवा धर्मापुरता मर्यादित नाही, तर तो विश्वाच्या सर्वोच्च गुणांना वंदन करतो. म्हणूनच याला महामंत्र म्हटले जाते. हा मूळ मंत्र प्राकृत भाषेत लिहिलेला आहे. नवकार मंत्र हा जैन धर्माचा मूळ मंत्र मानला जातो. त्याला नमोकार मंत्र, नमस्कार मंत्र किंवा पंच परमेष्ठी नमस्कार असेही म्हणतात. ‘नमोकार महामंत्र’ हा अलौकिक/ अनंत मंत्र आहे. हा मंत्र जैन धर्माचा सर्वात पवित्र आणि शाश्वत मूलभूत मंत्र मानला जातो. यामध्ये, कोणत्याही वैयक्तिक व्यक्तीला नाही, तर पूर्णपणे विकसित आणि विकसित होत असलेले शुद्ध स्वतःला पाहिले जाते, आठवले जाते, त्याबद्दल विचार केला जातो, त्याचे ध्यान केले जाते आणि अनुभवले जाते. म्हणून, हा मंत्र शाश्वत आणि अविनाशी आहे. प्रत्येक धार्मिक जगात मंत्रांना विशेष महत्त्व आहे. हे मंत्र लक्ष केंद्रित करण्यासाठी, शांती मिळविण्यासाठी आणि आध्यात्मिक विकासाला चालना देण्यासाठी वापरले जातात. भारतीय धार्मिक परंपरेत, नवकार मंत्र (नवकार मंत्राचे महत्त्व) हा एक मंत्र आहे जो जैन धर्माच्या अनुयायांकडून मोठ्या श्रद्धेने वापरला जातो. नवकार मंत्राचा उगम जैन धर्मात झाला आहे. जैन तीर्थंकर भगवान महावीरांच्या कारकिर्दीत हा मंत्र लोकप्रिय झाला. तो कोणीही रचलेला नाही आणि हा मंत्र अनंतकाळासाठी म्हणजेच कायमचा राहील. हा मंत्र परमात्म्याच्या अभिप्रेत नावांचे देखील प्रतिनिधित्व करतो आणि जैन धर्मातील सर्वात पवित्र मंत्रांपैकी एक मानला जातो.

मंत्र: नमो अरिहंतानम्- अरिहंतांना नमस्कार, नमो सिद्धानम्- सिद्धांना नमस्कार, नमो आयरियाणम- आचार्यांना नमस्कार, नमो उवज्जायानम्- उपाध्यायांना नमस्कार, नमो लोए सव्व साहुनम्- जगातील सर्व ऋषींना नमस्कार. हे असे ५ परमेष्ठी आहेत ज्यांना पंचनमस्कार शुद्ध भावनेने केले जातात.

मंत्राचे महत्व:

नमो अरिहंतानम (अरिहंतांना माझा नमस्कार) जो आत्मा प्रेम आणि द्वेष यांसारख्या कर्माच्या शत्रूंचा नाश करतो आणि केवळ ज्ञान प्राप्त करतो त्याला अरिहंत म्हणतात.

नमो सिद्धानम् (सिद्धाला माझा नमस्कार) ज्यांनी आठ कर्मांचा नाश केला आहे आणि स्वतःला त्यांच्या खऱ्या आत्म्यात स्थापित केले आहे, ज्यांनी जन्म आणि मृत्यूची साखळी तोडली आहे आणि सिद्धी, मोक्ष आणि निर्वाण प्राप्त केले आहे, त्यांना सिद्ध म्हणतात.

नमो आयरियाणम (धार्मिक गुरुंना माझा नमस्कार) जे लोक ज्ञान, तत्वज्ञान, चारित्र्य, तप आणि इच्छा या पाच प्रकारच्या आचरणांचे विशेष जाणीवपूर्वक पालन करतात आणि त्यांच्या शिष्यांना त्यांचे अनुसरण करायला लावतात त्यांना आचार्य म्हणतात.

नमो उवज्जायानम् (शिक्षकांना माझा नमस्कार) जे विशेषतः धार्मिक ग्रंथांचा अभ्यास आणि अध्यापनाचे काम करतात त्यांना उपाध्याय म्हणतात.

नमो लोए सव्हसाहुनम: (जगातील सर्व संत आणि साधूंना माझा नमस्कार) जे ऋषी पाच महान व्रतांचे पालन करतात, अठरा हजार पुण्य धारण करतात आणि इतरांचे कल्याण करतात त्यांना ऋषी आणि संत म्हणतात.

“एसो पंचनामोकारो, सव्वापावप्पनासनो, मंगलनामच सव्वेसीं, पढमम् हवई मंगलं.” हा नमस्कार महामंत्र सर्व पापांचा नाश करणारा आणि सर्व शुभ गोष्टींपैकी पहिला शुभ मंत्र आहे.

नवकार मंत्राचा महिमा: हा मंत्र कोणत्याही धर्म, जात किंवा पंथाशी संबंधित नाही. हा मंत्र कोणत्याही विशिष्ट व्यक्तीला किंवा देवतेला वंदन करत नाही. हा मंत्र कोणत्याही ठिकाणी किंवा परिस्थितीत जपता येतो. हा मंत्र चिंतांपासून मुक्तता देतो आणि घरातील कलह दूर करतो. या मंत्रामुळे सर्वात तीव्र दुःख देखील सुई टोचल्यासारखे वाटते. हा मंत्र सर्व अडथळे आणि पापांचा नाश करतो. हा मंत्र सर्व शुभ मंत्रांमध्ये पहिला शुभ मंत्र आहे. हा मंत्र एक शाश्वत मृत्यु मंत्र आहे. ध्यान करताना उच्चारलेली ही पहिली प्रार्थना आहे.

नवकार मंत्राची वैशिष्ट्ये: यामध्ये कोणत्याही प्रकारची विनंती केलेली नाही. यामध्ये पंच परमेष्ठींप्रती निःस्वार्थ भक्ती व्यक्त करण्यात आली आहे. यात एकूण ३४ स्वर, ३० व्यंजने आणि ५ शब्द आहेत. नमोकार मंत्राचा आठ कोटी आठ लाख आठ हजार आठशे आठ वेळा सतत जप केल्याने शाश्वत आनंद मिळतो आणि सात लाख वेळा सतत जप केल्याने सर्व दुःखांचा नाश होतो. धूप घेऊन एक लाख वेळा सतत जप केल्याने एखाद्याच्या इच्छा पूर्ण होतात. नवकार महामंत्राला अपराजित मंत्र म्हटले आहे, म्हणजेच तो कोणीही पराभूत केलेला नाही. हा महामंत्र सर्व अडथळे आणि पापांचा नाश करतो. कोणतेही शुभ कार्य सुरू करण्यापूर्वी प्रथम नमोकार महामंत्राचे ध्यान करावे.

नवकार मंत्राचे मुख्य फायदे: आंतरिक शांती: मंत्राचा गोड आवाज आणि अर्थ मनाला शांती आणि स्थिरता आणतो. आध्यात्मिक वाढ: नवकार मंत्राचा जप केल्याने जैन तत्वांशी संबंध जोडण्यास मदत होते आणि आध्यात्मिक विकासाला चालना मिळते. पापी कर्मांचा नाश: नवकार मंत्राचा जप केल्याने पापकर्मांची साखळी तुटते आणि माणसाला मोक्षाच्या मार्गावर चालण्यास मदत होते. आजारांपासून मुक्तता: नवकार मंत्राचा जप केल्याने रोग, दारिद्र्य, भय आणि संकटे दूर होतात. इच्छा पूर्ण करणे: नवकार मंत्राचा सतत जप केल्याने इच्छा पूर्ण होतात. स्वर्ग आणि मोक्ष: जो नवकार मंत्राची पूजा करतो त्याला स्वर्ग आणि मोक्ष मिळतो. मनाची शुद्धी: मंत्रांचा जप केल्याने मन शुद्ध होते आणि राग, दुःख आणि रोग यासारख्या नकारात्मक भावना दूर होतात. आध्यात्मिक कल्याण: नवकार मंत्राचा जप करणे स्वतःसाठी फायदेशीर आहे. जैन धर्माची भक्ती: हा मंत्र जैन धर्माच्या तत्वांना आणि आदर्शांना समर्पित असल्याचे प्रतिबिंबित करतो. निर्मितीवर प्रेम: नवकार मंत्रात सृष्टीबद्दल प्रेम आणि आदराची भावना आहे.

अश्या या “विश्व् नवकार महामंत्र” दिवसाची अधिकृत सुरवात ९ एप्रिल २०२५ रोजी झाली. ज्याचा उद्देश जगभरात शांती, अहिंसा, आणि अध्यात्मिक सद्भाव पसरविण्यासाठी हा दिवस साजरा केला जातो. या दिवशी जगभरातील जैन अनुयायी एकत्रितपणे नवकार महामंत्राचा जप करतात. नवकार मंत्र हा एक शक्तिशाली मंत्र आहे जो व्यक्तीला आध्यात्मिकरित्या उन्नत करतो आणि मोक्षाकडे घेऊन जातो.

डॉ. रिता मदनलाल शेटीया

लेखिका रिता इंडिया फाउंडेशनच्या संस्थापिका आहेत.