अर्थविश्वाच्या नवदुर्गा..रोहिणी नय्यर

अर्थविश्वाच्या नवदुर्गा
आकडे मोजणाऱ्या जगात त्यांनी माणूस मोजला, गावाच्या मातीपासून जागतिक व्यासपीठापर्यंत, समुद्राच्या लाटांपासून धोरणाच्या मेजापर्यंत, नऊ जणींनी अर्थशास्त्राला दिला माणुसकीचा चेहरा. अर्थविश्वातील या नवदुर्गांच्या कार्याचा घेतलेला आढावा.
१. रोहिणी नय्यर : गावाच्या मातीतले अर्थशास्त्र
गावातल्या माणसाच्या हाताला काम मिळाले तरच विकास खरा, हा विचार नियोजन आयोगापर्यंत पोहोचवणाऱ्या अर्थतज्ज्ञ म्हणजे डॉ. रोहिणी नय्यर. १९८७ पासून जवळपास दोन दशके त्यांनी आयोगात ग्रामीण विकासाचे काम सांभाळले. दारिद्र्य म्हणजे केवळ उत्पन्नाची कमतरता नाही; शिक्षण, आरोग्य, रोजगार आणि संधींचा अभावही माणसाला त्यात अडकवतो, हा त्यांच्या संशोधनाचा गाभा होता. शेती, रोजगार आणि विषमता एकमेकांशी जोडलेली आहेत, हे त्यांनी दाखवून दिले. ग्रामीण रोजगार हमी कायद्याच्या संकल्पनेच्या मांडणीत त्यांचे योगदान मोलाचे मानले जाते. पद्मश्रीने गौरवलेल्या या अर्थतज्ज्ञेच्या नावाने आज तरुण कार्यकर्त्यांना पुरस्कार दिला जातो.
२. इंदिरा राजारामन : सार्वजनिक तिजोरीची चिकित्सक
सार्वजनिक पैसा कुठून येतो आणि कुठे जातो, याचा हिशेब मागणाऱ्या अभ्यासक म्हणजे इंदिरा राजारामन. कॉर्नेल विद्यापीठातून डॉक्टरेट मिळवलेल्या या अर्थतज्ज्ञेने बंगळुरूच्या भारतीय व्यवस्थापन संस्थेत अठरा वर्षे शिकवले आणि पुढे राष्ट्रीय सार्वजनिक वित्त आणि धोरण संस्थेत संशोधन केले. केंद्र आणि राज्यांतील आर्थिक संबंध, सार्वजनिक कर्जाची शाश्वतता, करव्यवस्था, सिंचन शुल्क आणि स्थानिक संस्थांचे वित्त हे त्यांचे अभ्यासविषय होते. त्या तेराव्या वित्त आयोगाच्या सदस्य आणि रिझर्व्ह बँकेच्या केंद्रीय संचालक मंडळावर होत्या. वृत्तपत्रांतील स्तंभलेखनातून त्यांनी कठीण आर्थिक प्रश्न सामान्य वाचकापर्यंत नेले आणि लेखांचा संग्रह पुस्तकरूपाने प्रसिद्ध झाला.
३. रेणू कोहली : रुपयाच्या चढउताराची अभ्यासक
परकीय पैसा देशात आला की रुपयाचे काय होते, या प्रश्नाचा वेध घेणाऱ्या अर्थतज्ज्ञ म्हणजे रेणू कोहली. ससेक्स विद्यापीठातून डॉक्टरेट मिळवलेल्या कोहली यांनी रिझर्व्ह बँकेत वीस वर्षांहून अधिक काळ काम केले आणि आंतरराष्ट्रीय नाणेनिधीतही सेवा बजावली. परकीय भांडवलाचा प्रवाह, रुपयातील अस्थिरता, विनिमय दर आणि महागाई यांचे परस्परसंबंध त्यांच्या संशोधनाच्या केंद्रस्थानी राहिले. पुरेसा परकीय चलनसाठा चलनातील चढउतार कमी करू शकतो, असा निष्कर्ष त्यांच्या अभ्यासात आला. भांडवली खात्याच्या उदारीकरणावरील ग्रंथ आणि नियमित लेखन यांमुळे त्यांचे संशोधन धोरणकर्ते आणि सामान्य वाचक दोघांपर्यंत पोहोचले.
४. कल्पना कोचर : जगाच्या व्यासपीठावरची भारतीय अर्थतज्ज्ञ
अर्थव्यवस्था वाढते, पण ती सर्वांसाठी वाढते का, हा प्रश्न कल्पना कोचर यांच्या संशोधनाचे सूत्र आहे. दिल्ली स्कूल ऑफ इकॉनॉमिक्समध्ये शिकलेल्या आणि ब्राउन विद्यापीठातून डॉक्टरेट मिळवलेल्या कोचर यांनी १९८८ पासून तीन दशकांहून अधिक काळ आंतरराष्ट्रीय नाणेनिधीत काम केले. भारतासह आशियातील अनेक देशांच्या अर्थव्यवस्थांचा त्यांनी अभ्यास केला. दक्षिण आशियाच्या मुख्य अर्थतज्ज्ञ म्हणून त्यांनी जागतिक बँकेतही काम केले. स्त्रियांचा आर्थिक सहभाग वाढला तर अर्थव्यवस्थेची उत्पादनक्षमता वाढते, तसेच घरगुती कामाचे मूल्य अधिकृत मोजमापात दिसत नाही, हे त्यांनी ठळकपणे मांडले. आज त्या एका जागतिक प्रतिष्ठानात विकासविषयक धोरणाला दिशा देतात.
५. पद्मा देसाई : नियोजनापासून जागतिक संकटापर्यंत
सुरतमध्ये जन्मलेल्या पद्मा देसाई यांनी हार्वर्ड विद्यापीठातून डॉक्टरेट मिळवली आणि दिल्ली स्कूल ऑफ इकॉनॉमिक्समध्ये शिकवले. जगदीश भगवती यांच्यासोबतच्या ग्रंथात त्यांनी भारताच्या नियोजनपद्धतीतील परवाना आणि नियंत्रणाच्या व्यवस्थेवर प्रश्न उपस्थित केले; पुढील बाजाराभिमुख धोरणांच्या चर्चेत त्याचा उल्लेख होत राहिला. नंतर त्यांचे लक्ष सोव्हिएत अर्थव्यवस्था, रशियातील संक्रमण आणि जागतिक आर्थिक संकटांकडे वळले. कोलंबिया विद्यापीठात त्या तुलनात्मक आर्थिक व्यवस्थांच्या प्राध्यापक झाल्या. २००९ मध्ये त्यांना पद्मभूषण सन्मान मिळाला. २०२३ मध्ये त्यांचे निधन झाले; त्यांचा वारसा त्यांच्या ग्रंथांतून आणि विद्यार्थ्यांतून जिवंत आहे.
६. नलिनी नायक : समुद्रकिनाऱ्यावरच्या श्रमाला आवाज
समुद्राच्या काठावरच्या स्त्रियांचे श्रम मोजले जात नाहीत, हे वास्तव नलिनी नायक यांनी अभ्यासातून आणि प्रत्यक्ष कृतीतून मांडले. बंगळुरूहून केरळला येऊन त्यांनी पारंपरिक मच्छीमारांसोबत काम केले आणि टाटा सामाजिक विज्ञान संस्थेत शिक्षण घेतले. मच्छीमारांच्या सहकारी संस्था, विपणन व्यवस्था आणि कामगार संघटना उभारण्यात, तसेच स्वयंरोजगार करणाऱ्या स्त्रियांच्या संघटनेच्या स्थापनेत त्यांचा पुढाकार होता. मासळीची विक्री, प्रक्रिया आणि कुटुंबाचे उत्पन्न सांभाळणाऱ्या स्त्रियांच्या श्रमविभागणी, हक्क आणि नेतृत्वाचा त्यांनी अभ्यास केला. १९९० मध्ये अशोका संस्थेच्या अधिछात्रवृत्तीने त्यांच्या कार्याची दखल घेतली.
७. सुलभा ब्रह्मे : खुर्चीतले नव्हे, रस्त्यावरचे अर्थशास्त्र
वडील नियोजन आयोगाचे उपाध्यक्ष असूनही सत्तेची वाट न निवडता शेतकरी, कामगार आणि स्त्रियांची वाट निवडणाऱ्या सुलभा ब्रह्मे यांचा जन्म १९३२ मध्ये साताऱ्यात झाला. तेहतीस वर्षे गोखले अर्थ-राज्यशास्त्र संस्थेत संशोधन करताना त्यांनी मराठवाड्याचा विभागीय विकास आराखडा, जमिनीचा वापर, दुष्काळ, सिंचन आणि ऊर्जा नियोजन यांचा अभ्यास केला. पन्नासहून अधिक पुस्तिका आणि ग्रंथांतून त्यांनी बेरोजगारी, महागाई आणि जागतिकीकरणावर परखड भूमिका मांडली. पुण्यातील ग्रंथालय आणि ग्रामविकासाचा प्रायोगिक प्रकल्प हा त्यांचा जिवंत वारसा ठेवून २०१६ मध्ये त्यांचे निधन झाले.
८. वंदना सोनाळकर : जात आणि लिंगाचे पदर उलगडणाऱ्या
उत्पन्न कोणाला किती मिळते, हे जात आणि लिंग यांवरही ठरते, हा प्रश्न धाडसाने मांडणाऱ्या अभ्यासक म्हणजे वंदना सोनाळकर. केंब्रिज विद्यापीठातून अर्थशास्त्र शिकलेल्या सोनाळकर यांनी मराठवाडा विद्यापीठात तीस वर्षांहून अधिक काळ शिकवले आणि पुढे टाटा सामाजिक विज्ञान संस्थेतील स्त्री अभ्यास केंद्राचे नेतृत्व केले. श्रम, जात, मार्क्सवाद आणि स्त्रीवाद यांना त्यांनी एका धाग्यात ओवले. आंबेडकरी चळवळीतील स्त्रियांच्या योगदानावरील पुस्तक आणि एका दलित कम्युनिस्ट कार्यकर्त्याचे आत्मकथन यांचा त्यांनी मराठीतून इंग्रजीत अनुवाद केला. स्वतःच्या पार्श्वभूमीची चिकित्सा करणारे त्यांचे पुस्तकही चर्चेत आले.
९. पूनम गुप्ता : संशोधनातून धोरणाच्या केंद्रस्थानी
संशोधनाच्या वाटेने रिझर्व्ह बँकेच्या उपगव्हर्नरपदी पोहोचलेल्या पूनम गुप्ता यांनी दिल्ली स्कूल ऑफ इकॉनॉमिक्स आणि मेरीलँड विद्यापीठात शिक्षण घेतले. आंतरराष्ट्रीय नाणेनिधी आणि जागतिक बँकेत जवळपास दोन दशके काम केल्यानंतर २०२१ मध्ये त्या राष्ट्रीय उपयोजित आर्थिक संशोधन परिषदेच्या महासंचालक झाल्या. आर्थिक वाढ, मध्यवर्ती बँकिंग, सार्वजनिक कर्ज आणि राज्यांचे वित्त हे त्यांच्या संशोधनाचे विषय आहेत. भारत आणि चीनच्या अर्थव्यवस्थेवरील ग्रंथाचे त्यांनी संपादन केले. २ मे २०२५ रोजी त्यांनी उपगव्हर्नरपदाचा पदभार स्वीकारला आणि चलनविषयक धोरण समितीतही त्या सहभागी आहेत.
या नऊ जणींचे विषय वेगळे आहेत, कार्यक्षेत्रे वेगळी आहेत, पण प्रश्न एकच आहे: अर्थव्यवस्थेचा लाभ शेवटच्या माणसापर्यंत पोहोचतो का? कोणी शेताच्या बांधावर उभे राहून त्याचे उत्तर शोधले, कोणी समुद्राच्या किनाऱ्यावर, कोणी तिजोरीच्या हिशेबात, तर कोणी रुपयाच्या चढउतारात. कोणी वर्गखोलीतून, कोणी रस्त्यावरून, तर कोणी धोरणाच्या मेजावरून बोलले. आकडे महत्त्वाचे असतात, पण त्यामागचा माणूस विसरला गेला तर अर्थशास्त्र कोरडे राहते. या नऊ जणींनी त्या आकड्यांना चेहरा दिला आणि प्रश्न विचारण्याची हिंमत दिली. म्हणूनच त्या केवळ अर्थतज्ज्ञ नाहीत, तर अर्थविश्वाच्या खऱ्या दुर्गा आहेत.
डॉ. रिता मदनलाल शेटीया
लेखिका अर्थशास्त्र विषयाच्या प्राध्यापिका आहेत.