*वारी -१४*

पहाट अजून पूर्ण उजाडली नव्हती. पंढरपूरच्या रस्त्यावर धुळीचा मंद सुगंध होता. चंद्रभागेच्या काठावरून एक बाई चालत येत होती. हात झाडू, कपाळावर घामाचे थेंब, आणि ओठावर एकच सूर.
“विठ्ठल विठ्ठल, जय हरी विठ्ठल”

ती बाई म्हणजे जनाबाई. ना तिच्या पायात पादुका, ना अंगावर सोन्याचे दागिने. पण तिच्या चालण्यात जी लय होती, त्या झाडूच्या घासण्यात जी ताल होता, तो ऐकून खुद्द विठ्ठलही मंदिराच्या चौकटीत थांबून ऐकत असेल.

संतांच्या माळेत मोती अनेक आहेत. ज्ञानदेवांचा डोळा, नामदेवांचा टाळ, तुकारामांचा अभंग, एकनाथांची भारुडं. पण या माळेत एक मणी असा आहे जो झाडून झाडून लखलखीत झाला आहे. तो मणी म्हणजे जनाबाई.

वर्ष साधारण १२९८ ते १३०८ च्या दरम्यानचे. महाराष्ट्रावर संकटांची सावली. दिल्लीचे सुलतान, दुष्काळ, आणि त्याहून मोठा दुष्काळ म्हणजे माणसाच्या मनातला. त्याच काळात गंगानरसी गावात, गंगामाईच्या काठावर एका गरीब कुटुंबात एका मुलीचा जन्म झाला. नाव ठेवले जनाबाई. घरात चूल कधी पेटे, कधी विझे. वडील लवकरच वारले. आईने पोटासाठी खस्ता खाल्ल्या. अन्न नव्हते, पण मायेची ऊब होती. शाळा नव्हती, पण गंगेच्या लाटा ऐकत ऐकत तिचे कान भक्तीच्या तालावर तयार झाले.

आठ वर्षांची असताना आई तिला घेऊन गेली पंढरपूर जवळील नामदेवांच्या घरी. “बाई, ही माझी जनू. तुमच्या घरी काम करेल. दोन वेळचं अन्न मिळू दे.”
आणि अशा तऱ्हेने एका रानफुलाची रोपण झाली वारकरी संतांच्या अंगणात.

नामदेवांचे घर म्हणजे भक्तीचे विद्यापीठ. दिवसभर कीर्तन, रात्री जागरण. तिथे आलेला प्रत्येक वारकरी जनाबाईसाठी काका, प्रत्येक स्त्री मावशी झाली.

जनाबाईंचे काम काय होते? झाडलोट, पाणी भरणे, भांडी घासणे, पाहुण्यांची व्यवस्था. हे सगळे काम त्या काळात दासीचेच होते. पण जनाबाईंनी त्या कामालाच परमार्थ बनवले.

सकाळ झाली की त्या म्हणायच्या:
*”उठी उठी गोपाला, देव देऊळी गेला”*
आणि झाडू हात घेऊन अंगण झाडू लागायच्या. प्रत्येक कचरा काढताना त्या आपल्या मनातला अहंकारही झाडत होत्या.

दुपारी उन्हात पाणी भरायला जायच्या. कळशी डोक्यावर, आणि तोंडाने अभंग:
*”पाणी भरीन कळशीने, नाव घेईन विठ्ठलाचे”*
रस्त्यात कोणी हसले तरी त्या हसायच्या. कारण त्यांना माहित होते, ही कळशी फक्त पाण्यासाठी नाही, ही भक्तीने भरायची आहे.

नामदेव जेव्हा बाहेर जायचे, तेव्हा घराची जबाबदारी जनाबाईंकडे. संत, वारकरी, भुकेले पाहुणे आले की त्या आपल्या पदराने वाढायच्या. कधी स्वतः उपाशी राहूनही दुसऱ्याला खाऊ घालायच्या.

एक दिवस अशी गंमत झाली. नामदेव बाहेर गेले होते. दुपार झाली, कोणीही नव्हते. अचानक एक लहान मुलगा दारात आला. “मला भूक लागली आहे”. जनाबाईंनी प्रेमाने जेवू घातले. मुलगा जेवून गेला. संध्याकाळी नामदेव आले आणि म्हणाले, “आज विठ्ठल स्वतः येऊन गेला होता का?” जनाबाई चकित झाल्या. नंतर कळले तो विठ्ठलच होता.
भक्तीची एवढी ताकद की देवाला दासीच्या हातचे जेवण गोड लागले.

जनाबाईंनी कधी उपदेश केला नाही. त्यांचे संपूर्ण जीवन हाच उपदेश होता. की काम लहान मोठे नसते. भाव मोठा असतो. आणि देवाला जातपात कळत नाही, फक्त हृदय कळते.

जनाबाई शाळेत गेल्या नाहीत. अक्षर ओळख नव्हती. पण त्यांच्या जिभेवर सरस्वती नाचत होती. त्यांनी लिहिले नाहीत, त्या जगल्या. आणि जगताना जे ओठातून बाहेर पडले तेच अभंग झाले. आज ३०० पेक्षा जास्त अभंग त्यांच्या नावावर आहेत.

जनाबाई देवाला मंदिरात शोधत नाहीत. त्या त्याला चुलीच्या धुरात, झाडूच्या काडीत, कळशीच्या आवाजात शोधतात.

*”झाडीत झाडीत अंगण, नाम घेईन नारायण”*
*”गोंधळे माझे मूल रडे, आवरू नये काम”*
*”दळिता कांडिता गाईन, तुझे रूप डोळ्यात पाहीन”*

घरकामाचा शीण, मुलाचे रडणे, सासूचे बोलणे सगळे त्या देवाला सांगतात. आणि शेवटी म्हणतात, “तूच माझा आहे”. यामुळे त्यांचे अभंग प्रत्येक घरातल्या बाईच्या काळजाला भिडतात.
जनाबाई विठ्ठलाला नवरा, बाप, सखा, आई सगळे मानतात. कधी रुसतात, कधी हट्ट करतात.

*”माझा विठो रखुमाईचा, मी त्याची दासी”*
*”एका जनार्दनी, तू माझा चोर, चित्त माझे चोरून नेले”*
*”विठ्ठला, आज लवकर सोड, कीर्तनाला जायचे आहे”*

हा हट्ट, हा लाड, ही ओढ वाचताना आपल्यालाही वाटते आपणही देवाला असेच सांगावे.
जनाबाई आपली गरीबी, आपली जात लपवत नाहीत. उलट अभिमानाने सांगतात.
*”नीच कुळी जन्म माझा, शूद्र म्हणती मला लोका”*
*”परी तुझे नाम मुखी, म्हणून मी झाले पावन”*
*”जनाची दासी, नाव माझे जान, विठ्ठल चरणी ठेविले ध्यान”*

या ओळींमध्ये कोणतीही कडवटपणा नाही. आहे फक्त स्वीकृती आणि त्यातून आलेला आनंद. त्यांनी दाखवून दिले की देव भक्ती बघतो, जन्मपत्रिका नाही.

“कांडीत दळीत तुज गाईन, पंढरीनाथा ध्यानी येईन”
*”देव गेला तीर्थाटना, मला टाकून गेला कोठे”*
*”येई गा विठ्ठला, जीव झाला व्याकुळा”*
*”तन मन धन अर्पिले, तुझ्या पायी वाहिले”*
*”आता काय करू, तुझ्या वाचून दुसरे ठाव नाही”*

प्रत्येक अभंग हा एका क्षणाचा फोटो आहे. कधी स्वयंपाकघरातला, कधी नदीकाठचा, कधी रात्रीच्या जागरणातला.

जनाबाईंच्या भाषेत अलंकार नाहीत. उपमा फारशा नाहीत. पण तरीही त्यांच्या शब्दांना एक वेगळीच झाक आहे. का? कारण ते शब्द अनुभवातून आले आहेत.

त्यांनी झाडूला “झाडणी” म्हटले. कळशीला “कळशी”च म्हटले. कोणताही बडेजाव नाही. जसे आहे तसे. आणि हेच त्यांचे सौंदर्य.
त्या म्हणतात:
*”सोन्याचा मेरू नको, नको मला वैकुंठ”*
*”देवा तुझ्या पायाजवळ, एक कोपरा पुरे मला”*

किती मोठी गोष्ट किती साध्या शब्दात सांगितली. राजवाडा नको, स्वर्ग नको, फक्त तुझ्या पायाजवळची जागा दे.

त्यांच्या अभंगात लय आहे. टाळकरी बरोबर टाळ वाजवेल अशी लय. वारीत चालताना पाय आपोआप ठेका धरतील अशी लय. म्हणूनच ७०० वर्षे झाली तरी त्यांचे अभंग लोकांच्या तोंडी आहेत.

जनाबाईंच्या काळात स्त्रीला दुय्यम स्थान होते. खालच्या जातीच्या स्त्रीला तर बोलण्याचा अधिकारही नव्हता. अशा वेळी जनाबाई उभ्या राहिल्या. आणि त्यांनी तीन क्रांती केल्या. त्यांनी सांगितले स्वयंपाक करणे, झाडणे, पाणी भरणे ही पण पूजा आहे. जर भाव शुद्ध असेल तर.
त्यांनी स्त्रीच्या मनातल्या वेदना, इच्छा, राग सगळे अभंगातून मांडले. आणि जगाला सांगितले की स्त्रीचे मनही देवापर्यंत पोहोचू शकत. नामदेवांसारखे मोठे संत त्यांना “बाई” म्हणून मान द्यायचे. याचा अर्थ भक्तीने सर्व समान होतात.

वारीच्या रिंगणात आजही जेव्हा एखादी वारकरी महिला डोक्यावर तुळशीचे रोप घेऊन चालते, तेव्हा तिच्यात जनाबाई दिसतात.

आयुष्याच्या शेवटच्या काळात जनाबाई पंढरपूरमध्येच राहिल्या. नामदेव गेल्यानंतरही त्या विठ्ठलाच्या दारी बसून राहिल्या. लोक म्हणतात त्या सुमारे ८० वर्षे जगल्या.

जाण्यापूर्वी त्या म्हणाल्या असतील:
*”आता जाऊ देते देवा, तुझ्या दारीच ठेव मला”*

त्यांची समाधी पंढरपूरमध्ये आहे. आजही अनेक महिला तिथे जातात. झाडू, फुलं, तुळस वाहतात. कारण त्यांना माहीत आहे जनाबाईंना राजेशाही नको होती, तिला फक्त मायेची ओढ होती.

आज आपण मोबाईल, गाडी, मोठ्या नोकऱ्यांच्या मागे धावतो. पण मनात एक रिकामेपणा राहतोच. जनाबाई आपल्याला सांगतात तो रिकामेपणा कशाने भरेल.

काम करा, पण ते प्रेमाने करा.
बोला, पण ते खरं बोला.
आणि आयुष्यात एक तरी सूर असू द्या जो तुम्हाला देवाशी जोडेल.

जनाबाईंनी आपल्याला एक झाडू दिला. तो कचरा झाडण्यासाठी नाही. तर मनातला लोभ, मत्सर, अहंकार झाडण्यासाठी.

*”जनाची दासी म्हणे, विठ्ठलावाचून मज काही नको”*
*”एकाविणी दुसरे, मज नावडे काही”*
*”तुझे नाम मुखी, तुझे रूप डोळी, हेचि माझे सर्वस्व झाले”*

पहाट पुन्हा होते. पंढरपूरचे अंगण पुन्हा झाडले जाते. आणि कुठेतरी एक बाई मंद आवाजात म्हणते, “विठ्ठल विठ्ठल”. ती जनाबाईच असते. कारण खरे भक्त कधी मरत नाहीत. ते आपल्या अभंगातून, आपल्या कामातून, आपल्या माणुसकीतून पुन्हा पुन्हा जन्म घेतात.
*प्रा. दिलीप आनंदराव जाधव, सांगली.*
*राज्य कोषाध्यक्ष*
*कनिष्ठ महाविद्यालयीन मराठी विषय शिक्षक महासंघ, महाराष्ट्र राज्य.*