कृषिक्षेत्रातील दुर्गा

कृषिक्षेत्रातील दुर्गा
नऊ महिलांची नऊ कृषिक्रांती : मातीशी नाते, कष्टांतून समृद्धी आणि हक्कांसाठी संघर्ष
मातीच्या कणाकणांत त्यांनी उद्याची स्वप्ने पेरली, देशी बियाण्यांतून समृद्धीची नवी वाट शोधली. कधी उजाड जमिनीवर हिरवे रान फुलवले, तर कधी महिलांच्या हातांना स्वावलंबनाचे बळ दिले!
शेती म्हणजे केवळ पेरणी, कापणी आणि उत्पन्नाचा हिशेब नव्हे. ती आहे निसर्गाशी जपलेले नाते, पिढ्यान्‌पिढ्या जतन केलेले ज्ञान, संकटांशी दोन हात करण्याची जिद्द आणि अन्नसुरक्षेचा भक्कम आधार. भारतीय शेतीच्या या विशाल पटावर महिलांचे योगदान अनमोल आहे. मात्र, अनेकदा त्यांच्या कष्टांची नोंद होते, पण त्यांच्या ज्ञानाची, निर्णयक्षमतेची आणि नेतृत्वाची पुरेशी दखल घेतली जात नाही. अशा परिस्थितीत देशाच्या विविध भागांतून नऊ महिलांनी आपल्या कार्यातून शेतीकडे पाहण्याची नवी दृष्टी दिली आहे. देशी बियाण्यांचे संवर्धन, सेंद्रिय शेती, मशरूम उत्पादन, हळदीची लागवड, वनसंवर्धन, सामूहिक बचत आणि महिला शेतकऱ्यांचे हक्क अशा वेगवेगळ्या क्षेत्रांत त्यांनी परिवर्तनाची बीजे रुजवली आहेत. म्हणूनच या नऊ महिला म्हणजे कृषिक्षेत्रातील नवदुर्गाच!
देशी भातवाणांची ‘धान्यमाता’: कमला पुजारी (ओडिशा)
ओडिशातील कमला पुजारी यांनी देशी भातवाणांचे जतन करण्यासाठी आपले आयुष्य वेचले. आधुनिक शेतीच्या वाढत्या प्रभावात स्थानिक बियाण्यांचे महत्त्व कमी होत असताना त्यांनी विविध पारंपरिक भातवाणांचे संवर्धन केले. देशी बियाणे म्हणजे केवळ पीक घेण्याचे साधन नसून स्थानिक हवामानाशी जुळवून घेतलेले ज्ञान आणि शेतीचा सांस्कृतिक वारसा आहे, हे त्यांनी कृतीतून दाखवले. रासायनिक खतांचा वापर कमी करून नैसर्गिक पद्धतीने शेती करण्यासाठीही त्यांनी शेतकऱ्यांना प्रोत्साहित केले. त्यांच्या कार्याला पद्मश्री पुरस्काराने गौरविण्यात आले. कमला पुजारी यांचे कार्य सांगते की, बियाणे जपणे म्हणजे भविष्यातील अन्नसुरक्षेची पायाभरणी करणे होय.
सेंद्रिय शेतीचे धडे देणारी आजी: पप्पम्मल (तामिळनाडू)
तमिळनाडूतील पप्पम्मल यांनी सेंद्रिय शेती आणि पारंपरिक कृषिपद्धतींच्या प्रसारासाठी महत्त्वाचे योगदान दिले. वयाच्या उत्तरार्धातही शेतीशी असलेले त्यांचे नाते कायम राहिले. जमिनीची सुपीकता टिकवणे, नैसर्गिक साधनसंपत्तीचा योग्य वापर करणे आणि शेतीकडे केवळ उत्पादनाचे साधन म्हणून न पाहता जीवनपद्धती म्हणून पाहणे, हा त्यांच्या कार्याचा गाभा होता. अनुभवातून मिळालेले कृषिज्ञान पुढील पिढीपर्यंत पोहोचवण्याचे काम त्यांनी केले. त्यांच्या कार्याचा गौरव पद्मश्री पुरस्काराने झाला. त्यांची वाटचाल सांगते की, शेतीचे शहाणपण केवळ पुस्तकांत नसते; ते मातीशी आयुष्यभर नाते
मातीची पारख शिकवणारी ‘किसान चाची’: राजकुमारी देवी (बिहार)
बिहारमधील राजकुमारी देवी यांना ‘किसान चाची’ म्हणून ओळखले जाते. शेतीत नवनवीन प्रयोग करणे, भाजीपाला उत्पादनाला चालना देणे, प्रक्रिया केलेल्या कृषिमालाला बाजारपेठ मिळवून देणे आणि इतर महिलांना शेतीविषयक प्रशिक्षण देणे, अशा विविध माध्यमांतून त्यांनी ग्रामीण महिलांना प्रेरित केले. पारंपरिक शेतीच्या चौकटीत अडकून न राहता उत्पादनाचे मूल्य वाढवण्याचा मार्ग त्यांनी दाखवला. शेतीमालाची विक्री, त्याचे प्रक्रिया-आधारित उत्पादन आणि ग्राहकांपर्यंत पोहोचण्याची क्षमता यांमुळे शेतकऱ्यांच्या उत्पन्नात वाढ होऊ शकते, हा विचार त्यांनी रुजवला. त्यांचा प्रवास म्हणजे शेतकरी महिलेने केवळ शेतात राबणारी व्यक्ती न राहता उद्यमशील नेतृत्व स्वीकारण्याची प्रेरणा आहे.
मशरूम शेतीतून आर्थिक बळ : बीना देवी (बिहार)
बिहारमधील बीना देवी यांनी मशरूम लागवडीच्या माध्यमातून ग्रामीण महिलांसाठी उत्पन्नाची नवी वाट खुली केली. कमी जागेत आणि तुलनेने मर्यादित साधनांत करता येणाऱ्या या शेतीप्रकाराचे महत्त्व त्यांनी महिलांपर्यंत पोहोचवले. मशरूम उत्पादनाचे प्रशिक्षण, लागवडीविषयी मार्गदर्शन आणि त्यातून मिळणाऱ्या उत्पन्नाच्या संधी यांमुळे महिलांना पर्यायी उपजीविकेचा आधार मिळू शकतो. पारंपरिक पिकांबरोबरच पूरक व्यवसाय स्वीकारल्यास कुटुंबाचे आर्थिक गणित अधिक सक्षम होऊ शकते, हे त्यांच्या कार्यातून स्पष्ट होते. शेतकरी कुटुंबांना केवळ एका पिकावर अवलंबून न राहता उत्पन्नाचे विविध मार्ग शोधण्याची गरज आहे, हा महत्त्वाचा संदेश बीना देवी देतात.
हळदीतून समृद्धी : त्रिनिटी सायो (मेघालय)
मेघालयातील त्रिनिटी सायो यांनी लाकाडोंग हळदीच्या लागवडीला नवी दिशा दिली. या स्थानिक हळदीच्या अधिक मूल्यवान वाणाचे महत्त्व ओळखून त्यांनी इतर शेतकरी महिलांनाही त्याच्या लागवडीसाठी प्रोत्साहित केले. सेंद्रिय पद्धतीने उत्पादन, सुधारित लागवडविषयक मार्गदर्शन, शेतकऱ्यांना उपलब्ध योजनांचा लाभ मिळवून देणे आणि उत्पादनाच्या विक्रीसाठी सामूहिक प्रयत्न करणे, यांवर त्यांनी भर दिला. त्यांच्या पुढाकारामुळे शेकडो महिला हळद लागवडीशी जोडल्या गेल्या. त्रिनिटी यांचे कार्य दाखवते की, स्थानिक पिकाची गुणवत्ता ओळखून त्याला योग्य बाजारपेठ मिळवून दिल्यास शेती ग्रामीण समृद्धीचे प्रभावी साधन ठरू शकते.
उजाड जमिनीचे हिरवे वैभव : सबरमती तिकी (ओडिशा)
ओडिशातील सबरमती तिकी यांनी निसर्गसंवर्धन आणि सेंद्रिय शेती यांची सांगड घातली. नापीक व उजाड जमिनीचे पुनरुज्जीवन करून त्यावर जैवविविधतेने समृद्ध असे हिरवे क्षेत्र उभारण्याच्या कार्यात त्यांनी योगदान दिले. स्थानिक वनस्पतींचे संवर्धन, विविध पिकांची लागवड, जमिनीची सुपीकता टिकवणे आणि निसर्गाशी सुसंगत शेतीपद्धती विकसित करणे, हे त्यांच्या कार्याचे महत्त्वाचे पैलू आहेत. शेती आणि पर्यावरण यांना परस्परविरोधी न मानता एकमेकांचे पूरक बनवता येते, हे त्यांच्या कार्यातून अधोरेखित होते. जमिनीचे आरोग्य जपले, तरच शेतीचे भविष्य सुरक्षित राहील, हा त्यांचा संदेश आजच्या काळात अधिक महत्त्वाचा आहे.
जंगलांचे रक्षण, जीवनाचे संवर्धन : चामी मुर्मू (झारखंड)
झारखंडमधील चामी मुर्मू यांनी वृक्षारोपण, जंगलांचे संरक्षण आणि ग्रामीण समुदायांचा पर्यावरणविषयक सहभाग वाढवण्यासाठी कार्य केले. जंगल म्हणजे केवळ झाडांचा समूह नसून आदिवासी समाजाच्या उपजीविकेचा, पाण्याच्या उपलब्धतेचा आणि जैवविविधतेचा आधार आहे. वृक्षसंवर्धनाच्या माध्यमातून त्यांनी पर्यावरण संरक्षणाची चळवळ उभी करण्यास हातभार लावला. जंगलांचे रक्षण आणि शेतीचे शाश्वत भविष्य यांचा घनिष्ठ संबंध आहे. मातीची धूप रोखणे, पाण्याचे चक्र टिकवणे आणि नैसर्गिक साधनसंपत्तीचे संवर्धन करणे यांसाठी वनांचे अस्तित्व अत्यावश्यक आहे. चामी मुर्मू यांचे कार्य कृषिक्षेत्राच्या व्यापक अर्थाकडे लक्ष वेधते.
सामूहिक शक्तीतून स्वावलंबन : फुलबासन बाई यादव (छत्तीसगड)
छत्तीसगडमधील फुलबासन बाई यादव यांनी अल्प बचतीतून महिलांच्या सामूहिक संघटनशक्तीची ताकद उभी केली. सुरुवातीला अत्यल्प रकमेची बचत करणाऱ्या महिलांना एकत्र आणून त्यांनी स्वयंसहायता गटांच्या माध्यमातून आर्थिक आणि सामाजिक परिवर्तनाचा मार्ग खुला केला. ग्रामीण महिलांसाठी बचत, कर्जसहाय्य, उपजीविकेच्या संधी आणि सामूहिक निर्णयक्षमता यांचे महत्त्व त्यांच्या कार्यातून स्पष्ट होते. शेतीशी संबंधित कुटुंबांना आर्थिक आधार मिळवून देताना अशा गटांची भूमिका महत्त्वाची ठरते. एकट्या महिलेची मर्यादित आर्थिक क्षमता संघटित प्रयत्नांतून मोठे सामर्थ्य बनू शकते, हे त्यांनी दाखवून दिले.
महिला शेतकऱ्यांच्या हक्कांचा लढा : कविता कुरुगंती (कर्नाटक)
कर्नाटकातील कविता कुरुगंती यांनी महिला शेतकऱ्यांचे प्रश्न, कृषीधोरणे आणि शेतकऱ्यांच्या अधिकारांसाठी सातत्याने आवाज उठवला. शेतीत प्रत्यक्ष श्रम करणाऱ्या महिलांना अनेकदा जमीनमालकी, कर्ज, शासकीय योजनांचा लाभ आणि निर्णयप्रक्रियेत समान स्थान मिळत नाही. त्यामुळे महिला शेतकरी म्हणून त्यांची ओळख आणि अधिकार मान्य होणे आवश्यक आहे. कृषिक्षेत्रातील महिलांच्या योगदानाला धोरणात्मक मान्यता मिळावी, त्यांच्या श्रमांचे आर्थिक मूल्य स्वीकारले जावे आणि त्यांना संसाधनांवर समान हक्क मिळावेत, या व्यापक प्रश्नांकडे त्यांनी लक्ष वेधले. शेतीतील स्त्री-पुरुष समानता ही केवळ सामाजिक न्यायाची बाब नसून शेतीच्या सर्वांगीण विकासाची गरज आहे, हा त्यांच्या कार्याचा महत्त्वपूर्ण आशय आहे.
नव्या कृषिभविष्याची नऊ बीजे
या नऊ जणींची वाट वेगवेगळी आहे. कोणी बियाणे जपले, कोणी जंगल वाढवले, कोणी बाजार शोधला, तर कोणी हक्कासाठी लढा दिला. पण या सगळ्यांमध्ये एक समान धागा आहे आणि तो म्हणजे मातीवरचा विश्वास आणि बायकांच्या एकजुटीचे बळ. सन्मान, पुरस्कार हे त्यांना उशिरा मिळाले, पण त्यांचे काम त्याआधीच अनेक घरांच्या चुलीपर्यंत पोहोचले होते. शेतीचे भवितव्य घडवायचे असेल तर या बायकांच्या हातातील अनुभव, आणि त्यांना मिळणारा हक्काचा वाटा, दोन्ही महत्त्वाचे आहेत.
आज भारतीय शेतीसमोर हवामानातील बदल, वाढता उत्पादनखर्च, बाजारपेठेतील अनिश्चितता आणि जमिनीच्या आरोग्याचे प्रश्न उभे आहेत. या आव्हानांना सामोरे जाण्यासाठी महिलांचे पारंपरिक ज्ञान, आधुनिक कृषितंत्राची योग्य सांगड, सामूहिक संघटन आणि निर्णयप्रक्रियेतील सहभाग यांना महत्त्व द्यावे लागेल.
या नवदुर्गांचा सन्मान केवळ त्यांच्या कर्तृत्वाचा गौरव करण्यापुरता मर्यादित राहू नये; त्यांच्या अनुभवांतून शेतीचे धोरण, ग्रामविकास आणि महिला सक्षमीकरण यांना नवी दिशा मिळाली पाहिजे. कारण महिला शेतकरी सक्षम झाली, तर केवळ एक कुटुंब नव्हे, तर संपूर्ण ग्रामीण अर्थव्यवस्था अधिक सक्षम होते.
डॉ. रिता मदनलाल शेटीया
लेखिका अर्थशास्त्र विषयाच्या प्राध्यापिका आहेत.