कलाम सर: विचारांची अमूल्य शिदोरी

स्वप्न पाहा आणि ती प्रत्यक्षात उतरवण्यासाठी प्रयत्नांची पराकाष्ठा करा, हा संदेश आपल्या विचारांतून आणि कृतीतून देणारे भारताचे माजी राष्ट्रपती, थोर शास्त्रज्ञ, शिक्षक आणि विचारवंत डॉ. ए. पी. जे. अब्दुल कलाम यांना भेटण्याची आणि त्यांच्याशी संवाद साधण्याची संधी मिळणे, हे माझ्या आयुष्यातील अत्यंत भाग्याचे क्षण आहेत. त्यांच्या सहवासातून मिळालेली शिकवण आजही मला प्रेरणा देते.
१५ ऑक्टोबर हा कलाम सरांचा जन्मदिवस. या दिवसाच्या निमित्ताने देशभरात वाचनप्रेरणा दिन साजरा केला जातो. वाचन, शिक्षण, संशोधन आणि स्वप्नपूर्ती यांचे महत्त्व अधोरेखित करणाऱ्या या महान व्यक्तिमत्त्वाशी साधलेला संवाद माझ्यासाठी केवळ आठवण नाही, तर जीवनाला दिशा देणारा अनुभव आहे.
स्वप्नातून भेटीपर्यंतचा प्रवास
२००६ मध्ये मी अर्थशास्त्र विषयात पदव्युत्तर शिक्षण घेत असताना ‘दृष्टिकोन २०२०’ या भारताच्या विकासस्वप्नाशी संबंधित अभ्यासप्रकल्पावर काम करण्याची संधी मिळाली. या निमित्ताने कलाम सरांचे जीवनचरित्र आणि त्यांनी लिहिलेली पुस्तके वाचण्यास सुरुवात केली. त्यांचे ‘अग्निपंख’ हे आत्मचरित्र वाचताना त्यांच्या संघर्षमय जीवनाचा, जिद्दीचा आणि देशासाठी पाहिलेल्या स्वप्नांचा जवळून परिचय झाला.
वर्तमानपत्रे विकण्यापासून सुरू झालेला त्यांचा प्रवास देशाच्या सर्वोच्च राष्ट्रपतीपदापर्यंत पोहोचला होता. प्रतिकूल परिस्थिती, आर्थिक अडचणी आणि अनेक आव्हाने यांवर मात करून त्यांनी ज्ञानाच्या बळावर यशाचे शिखर गाठले. त्यांचे जीवन म्हणजे इच्छाशक्ती, परिश्रम आणि ध्येयाप्रती असलेल्या निष्ठेचे उत्तम उदाहरण आहे.
त्यांच्या विचारांचा अभ्यास करताना माझ्या मनात एक इच्छा निर्माण झाली—या महान व्यक्तीला आयुष्यात एकदा तरी प्रत्यक्ष भेटावे आणि त्यांच्याशी संवाद साधावा. मनापासून पाहिलेली स्वप्ने पूर्ण करण्याची ताकद आपल्या इच्छेत आणि प्रयत्नांत असते, याचा प्रत्यय मला पुढे आला.
दोनदा लाभलेला सुवर्णयोग
लीला पूनावाला प्रतिष्ठानच्या माध्यमातून २००८ आणि २००९ या वर्षांत मला कलाम सरांना भेटण्याची संधी मिळाली. २००८ मध्ये प्रतिष्ठानच्या शिष्यवृत्ती वितरण समारंभासाठी ते प्रमुख पाहुणे म्हणून उपस्थित होते. कार्यक्रमाच्या आयोजनात, पाहुण्यांच्या स्वागतामध्ये आणि इतर व्यवस्थांमध्ये आम्ही सहभागी झालो होतो. त्यामुळे त्यांना जवळून पाहण्याची आणि त्यांच्याशी बोलण्याची संधी मिळाली.
त्या दिवसाची आठवण आजही मनात ताजी आहे. आम्ही सर्वजण त्यांच्या आगमनाची आतुरतेने वाट पाहत होतो. ठरलेल्या वेळी ते आले. त्यांच्या चेहऱ्यावरचे प्रसन्न हास्य, साधेपणा आणि प्रत्येकाशी आपुलकीने वागण्याची पद्धत मनाला भावली. त्यांनी आमच्याशी हस्तांदोलन केले आणि व्यासपीठावर स्थानापन्न झाले.
कार्यक्रम सुरू झाल्यावर प्रमुख पाहुण्यांचे मार्गदर्शनपर भाषण होईल, अशी आमची अपेक्षा होती. मात्र, कलाम सरांनी भाषण करण्याऐवजी उपस्थितांना प्रश्न विचारण्याचे आवाहन केले. ते म्हणाले की, तुम्ही प्रश्न विचारा; मी त्यांची उत्तरे देईन.
त्यांच्या या भूमिकेमुळे आम्हाला थेट संवाद साधण्याची संधी मिळाली. माझ्यासाठी हा क्षण विशेष होता. मीही त्यांना एक प्रश्न विचारण्याचे ठरवले.
शिक्षकाच्या भूमिकेविषयी कलाम सरांचे विचार
मी स्वतः शिक्षणक्षेत्राशी संबंधित असल्यामुळे मला त्यांना विचारावेसे वाटले, की त्यांनी शिक्षकाची भूमिका इतकी महत्त्वाची का मानली? या प्रश्नाचे त्यांनी दिलेले उत्तर माझ्यासाठी प्रेरणादायी ठरले.
त्यांच्या मते, शिक्षक हा केवळ ज्ञान देणारा नसतो, तर तो उद्याचा नागरिक घडवणारा असतो. विद्यार्थ्यांना योग्य दिशा देणे, त्यांच्या क्षमतांची जाणीव करून देणे, त्यांच्यात आत्मविश्वास निर्माण करणे आणि त्यांना ध्येयपूर्तीसाठी प्रेरित करणे, ही शिक्षकाची महत्त्वाची जबाबदारी आहे.
विद्यार्थ्यांच्या आयुष्यातील सर्व ध्येये एकाच वेळी पूर्ण होतीलच असे नाही. मात्र, एखाद्या विद्यार्थ्याचे एक ध्येय जरी पूर्ण झाले, तरी त्यातून मिळणारे समाधान अनमोल असते. विद्यार्थ्यांच्या प्रगतीतून शिक्षकाला स्वतःच्या कार्याचे सार्थक झाल्याची जाणीव होते.
शिक्षक आणि विद्यार्थी यांचे नाते कुंभार आणि मडक्याप्रमाणे असते. कुंभार जसा मडक्याला योग्य आकार देतो, त्याप्रमाणे शिक्षक विद्यार्थ्यांच्या व्यक्तिमत्त्वाला आकार देतो. मात्र, हे घडवताना विद्यार्थ्यांच्या स्वतंत्र विचारांना, त्यांच्या स्वप्नांना आणि त्यांच्या क्षमतांना वाव देणेही तितकेच आवश्यक आहे.
शिक्षण म्हणजे केवळ परीक्षेत गुण मिळवणे किंवा पदवी संपादन करणे नव्हे. शिक्षणातून नैतिक मूल्ये, सामाजिक जाणीव, जबाबदारीची भावना आणि देशाप्रती कर्तव्यभावना विकसित झाली पाहिजे. जीवन कसे जगावे, समाजासाठी काय करावे आणि आपल्या ज्ञानाचा उपयोग इतरांच्या प्रगतीसाठी कसा करावा, याची जाणीवही शिक्षणाने करून दिली पाहिजे.
कलाम सरांचे हे विचार ऐकताना शिक्षक म्हणून माझ्या जबाबदारीचे व्यापक स्वरूप नव्याने उमगले. विद्यार्थ्यांना शिकवताना आपणही नवे काही शिकत असतो. शिक्षक आणि विद्यार्थी यांच्यातील संवाद जितका समृद्ध असेल, तितकी शिक्षणप्रक्रिया अधिक अर्थपूर्ण होते.
वाचन, लेखन आणि कृती यांचा संगम
कलाम सरांनी वाचन आणि लेखनाचे महत्त्वही अधोरेखित केले. अधिकाधिक वाचन केल्याने विचारविश्व विस्तारते, अनुभवसमृद्धी वाढते आणि अभिव्यक्तीला नवी दिशा मिळते. वाचलेले विचार मनात रुजले, तर लेखनातून ते इतरांपर्यंत पोहोचवता येतात.
आपण केलेले कार्य कितीही लहान असले, तरी ते मनापासून आणि पूर्ण निष्ठेने केले पाहिजे. आपल्या कामावर प्रेम केले, तर त्यातून उत्तम परिणाम साधता येतात. व्यक्तीची खरी ओळख तिच्या पदावरून किंवा प्रतिष्ठेवरून नव्हे, तर तिने केलेल्या कार्यावरून निर्माण होते.
त्यांच्या विचारांतून मला जाणवले, की जीवनात यशस्वी होण्यासाठी केवळ ज्ञान पुरेसे नसते. ज्ञानाबरोबरच जिद्द, शिस्त, प्रामाणिकपणा आणि सातत्यपूर्ण प्रयत्न यांची जोड आवश्यक असते. परिस्थिती कितीही प्रतिकूल असली, तरी तिच्याकडे अडथळा म्हणून न पाहता शिकण्याची संधी म्हणून पाहिले पाहिजे.
अपयशातून उभे राहण्याची प्रेरणा
कलाम सरांचा संदेश केवळ यश मिळवण्यापुरता मर्यादित नव्हता. अपयश आले, संकटे निर्माण झाली किंवा अपेक्षेप्रमाणे परिणाम मिळाले नाहीत, तरी खचून न जाता नव्या उमेदीने प्रयत्न सुरू ठेवावेत, असे ते सांगत.
अपयश माणसाला स्वतःच्या मर्यादा आणि क्षमता समजून घेण्याची संधी देते. प्रत्येक अडचण आपल्याला काहीतरी शिकवते. म्हणून अपयशाला अंतिम टप्पा न मानता पुढील प्रयत्नांची सुरुवात मानली पाहिजे.
त्यांचे जीवनही याच विचारांची साक्ष देते. साध्या परिस्थितीतून आलेल्या या व्यक्तीने ज्ञान, कष्ट आणि ध्येयनिष्ठेच्या बळावर असामान्य यश संपादन केले. त्यामुळे त्यांचे विचार केवळ ऐकण्यासाठी नव्हते, तर ते प्रत्यक्ष जीवनात आचरणात आणण्यासाठी होते.
मुलींच्या शिक्षणाविषयी आणि सामर्थ्याविषयी
कलाम सरांच्या विचारांत मुलींच्या शिक्षणाला आणि त्यांच्या क्षमतांना विशेष महत्त्व होते. मुलींना योग्य संधी, शिक्षण आणि प्रोत्साहन मिळाले, तर त्या विज्ञानासह प्रत्येक क्षेत्रात उल्लेखनीय कामगिरी करू शकतात, असा त्यांचा विश्वास होता.
आज मुली विविध क्षेत्रांत आपले कर्तृत्व सिद्ध करत आहेत. त्यांना योग्य मार्गदर्शन आणि संधी मिळाल्यास त्या अधिक उंच भरारी घेऊ शकतात. समाजाच्या प्रगतीसाठी स्त्रीशिक्षण आणि स्त्रियांच्या क्षमतांचा विकास अत्यंत आवश्यक आहे.
त्यांच्या विचारांतून एक महत्त्वाचा संदेश मिळतो—देशाने आपल्यासाठी काय केले, यापेक्षा आपण देशासाठी काय करू शकतो, हा प्रश्न प्रत्येकाने स्वतःला विचारला पाहिजे. स्वतःच्या प्रगतीबरोबरच समाजाच्या आणि राष्ट्राच्या विकासासाठी योगदान देण्याची भावना प्रत्येकामध्ये निर्माण झाली पाहिजे.
साधेपणातून मिळालेली मोठी शिकवण
कलाम सरांना प्रत्यक्ष भेटल्यानंतर त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वातील साधेपणा विशेष जाणवला. एवढ्या मोठ्या पदावर काम केलेली व्यक्ती असूनही त्यांच्या वागण्यात कोणताही बडेजाव नव्हता. त्यांचे प्रसन्न हास्य, प्रत्येकाशी संवाद साधण्याची पद्धत आणि विद्यार्थ्यांविषयीची आस्था मनाला भावणारी होती.
माणूस कितीही मोठा झाला, तरी त्याने जमिनीवर पाय ठेवून जगले पाहिजे, याची जाणीव त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वातून झाली. मोठेपणा हा पदात नसतो, तर विचारांत, कृतीत आणि इतरांप्रती असलेल्या संवेदनशीलतेत असतो.
त्यांचे संपूर्ण आयुष्य विद्यार्थ्यांना प्रेरणा देण्यासाठी आणि देशाच्या विकासासाठी समर्पित होते. अखेरच्या क्षणापर्यंत विद्यार्थ्यांशी संवाद साधत राहणे, हे त्यांच्या शिक्षणावरील प्रेमाचे आणि शिक्षक म्हणून असलेल्या निष्ठेचे सर्वोच्च उदाहरण आहे.

विचारांची शिदोरी आणि भविष्याची जबाबदारी
कलाम सरांशी झालेल्या भेटीतून मला अनेक गोष्टी शिकायला मिळाल्या. स्वप्ने पाहण्याचे धाडस, ती पूर्ण करण्यासाठी कठोर परिश्रम करण्याची तयारी, वाचनाची आवड, ज्ञानाविषयीची जिज्ञासा, अपयशातून पुन्हा उभे राहण्याची जिद्द आणि समाजाप्रती असलेली बांधिलकी या त्यांच्या विचारांची शिदोरी आजही माझ्यासोबत आहे.
भारताने प्रगती करावी, देश ज्ञानसमृद्ध आणि सामर्थ्यवान व्हावा, हे त्यांनी पाहिलेले स्वप्न होते. हे स्वप्न पूर्ण करण्याची जबाबदारी केवळ शासनाची किंवा एखाद्या संस्थेची नाही. शिक्षक, विद्यार्थी, संशोधक, उद्योजक आणि समाजातील प्रत्येक घटकाने आपापल्या क्षेत्रात प्रामाणिकपणे योगदान दिले, तर या स्वप्नाच्या पूर्ततेकडे आपण नक्कीच वाटचाल करू शकतो.
कलाम सरांची भेट माझ्यासाठी केवळ एका महान व्यक्तीला भेटण्याचा अनुभव नव्हता; ती स्वतःकडे, आपल्या कार्याकडे आणि आपल्या जबाबदाऱ्यांकडे नव्या दृष्टीने पाहण्याची संधी होती. त्यांच्या विचारांनी मनात निर्माण केलेली प्रेरणा आजही तितकीच जिवंत आहे.
त्यांच्या स्मृतींना अभिवादन करताना मनात एकच भावना उमटते—त्यांनी पाहिलेली स्वप्ने आपण सर्वांनी मिळून पूर्ण करण्यासाठी प्रयत्नशील राहिले पाहिजे. कारण महान व्यक्तींचे खरे स्मरण त्यांच्या प्रतिमांना अभिवादन करण्यात नसते, तर त्यांच्या विचारांना आपल्या कृतीत उतरवण्यात असते.
डॉ. ए. पी. जे. अब्दुल कलाम सरांची ही अविस्मरणीय भेट माझ्यासाठी आयुष्यभर जपून ठेवावी अशी प्रेरणादायी शिदोरी आहे.
डॉ. रिता मदनलाल शेटीया
संस्थापिका रिता इंडिया फाउंडेशन